Q1. Distinguish between the Human Development Index (HDI) and the Inequality-adjusted Human Development Index (IHDI) with special reference to India. Why is the IHDI considered a better indicator of inclusive growth? (Answer in 150 words) 10
మానవ అభివృద్ధి సూచిక (HDI) అనేది UNDP ద్వారా ఒక దేశం యొక్క మూడు కీలక అంశాలలో సగటు విజయాన్ని కొలిచే ఒక మిశ్రమ సూచిక: దీర్ఘ మరియు ఆరోగ్యకరమైన జీవితం, జ్ఞానం, మరియు మంచి జీవన ప్రమాణం. అభివృద్ధి ఫలాలు సమానంగా పంపిణీ చేయబడితే ఒక దేశం సాధించగల సంభావ్య మానవ అభివృద్ధిని ఇది ప్రతిబింబిస్తుంది.
అసమానత-సర్దుబాటు చేసిన మానవ అభివృద్ధి సూచిక (IHDI), ఆరోగ్యం, విద్య మరియు ఆదాయ పంపిణీలో అసమానతలను పరిగణనలోకి తీసుకుని HDI స్కోర్ను తగ్గిస్తుంది. ఇది మానవ అభివృద్ధి యొక్క వాస్తవ స్థాయిని సూచిస్తుంది. భారతదేశం విషయంలో, 2022లో దాని HDI ర్యాంక్ 134 అయినప్పటికీ, అసమానత కోసం సర్దుబాటు చేసినప్పుడు దాని HDI విలువలో 31.1% నష్టం జరిగింది, ఇది లోతైన అసమానతలను సూచిస్తుంది.
IHDI సమ్మిళిత వృద్ధికి మెరుగైన సూచికగా పరిగణించబడుతుంది, ఎందుకంటే ఇది జాతీయ సగటులను దాటి, అసమానతలను బహిర్గతం చేస్తుంది. HDI పురోగతిని చూపగలిగినప్పటికీ, ఈ పురోగతి ఎంత సమానంగా పంచుకోబడిందో IHDI వెల్లడిస్తుంది. భారతదేశం వంటి దేశంలో, ఆదాయ అసమానతలు మరియు సేవలకు అసమాన ప్రాప్యత ఉన్నచోట, IHDI వాస్తవమైన మరియు విస్తృత-ఆధారిత అభివృద్ధి యొక్క మరింత కచ్చితమైన చిత్రాన్ని అందిస్తుంది.
Q2. What are the challenges before the Indian economy when the world is moving away from free trade and multilateralism to protectionism and bilateralism? How can these challenges be met? (Answer in 150 words) 10
ప్రపంచం స్వేచ్ఛా వాణిజ్యం మరియు బహుపాక్షికత నుండి రక్షణాత్మక విధానాలు మరియు ద్వైపాక్షికత వైపు మళ్లడం భారతదేశ ఎగుమతి ఆధారిత వృద్ధి వ్యూహానికి గణనీయమైన సవాళ్లను విసురుతోంది.
సవాళ్లు: ప్రపంచ మందగమనం మరియు అభివృద్ధి చెందిన దేశాల నుండి కార్బన్ సరిహద్దు పన్నుల వంటి అధిక సుంకాలు మరియు సుంకేతర అడ్డంకుల కారణంగా భారతదేశ ఎగుమతి మార్కెట్లు తగ్గిపోతున్నాయి. ఈ రక్షణాత్మక విధానం ప్రపంచ సరఫరా గొలుసులకు అంతరాయం కలిగిస్తుంది మరియు WTO వంటి బహుపాక్షిక సంస్థల నియమాల-ఆధారిత క్రమాన్ని బలహీనపరుస్తుంది, ఇది అభివృద్ధి చెందుతున్న ఆర్థిక వ్యవస్థలకు కీలకం. U.S. మరియు చైనా వంటి ప్రధాన శక్తుల మధ్య భౌగోళిక రాజకీయ ఉద్రిక్తతలు మరియు వాణిజ్య యుద్ధాలు ఆర్థిక అనిశ్చితిని సృష్టిస్తాయి.
సవాళ్లను ఎదుర్కోవడం: ఈ సవాళ్లను బహుముఖ విధానం ద్వారా ఎదుర్కోవచ్చు.
దేశీయ బలోపేతం: భారతదేశం 'ఆత్మనిర్భర్ భారత్' మిషన్ ద్వారా తన దేశీయ వృద్ధి చోదకాలను బలోపేతం చేయడం మరియు స్థితిస్థాపకతను నిర్మించడంపై దృష్టి పెట్టాలి.
వ్యూహాత్మక ద్వైపాక్షికత: EU మరియు UK వంటి కీలక భాగస్వాములతో సమతుల్య స్వేచ్ఛా వాణిజ్య ఒప్పందాలను (FTAs) చురుకుగా చర్చించడం మార్కెట్ ప్రవేశాన్ని సురక్షితం చేయడానికి అవసరం.
బహుపాక్షిక నాయకత్వం: G-20 వంటి వేదికలను ఉపయోగించి గ్లోబల్ సౌత్ యొక్క వాణిని వినిపించడం, సంస్కరించబడిన మరియు సమానమైన ప్రపంచ వాణిజ్య క్రమాన్ని సమర్థించడం మరియు కొత్త ప్రపంచ విలువ గొలుసులలో తనను తాను ఒక ముఖ్యమైన భాగంగా నిలబెట్టుకోవడం భారతదేశం చేయాలి.
Q3. Explain the factors influencing the decision of the farmers on the selection of high value crops in India. (Answer in 150 words) 10
భారతీయ రైతులు అధిక-విలువైన పంటలను (HVCs) పండించాలనే నిర్ణయం ఆర్థిక, విధానపరమైన మరియు వ్యవసాయ-వాతావరణ కారకాల సంక్లిష్టమైన కలయికతో ప్రభావితమవుతుంది, ఇది జీవనాధార వ్యవసాయం నుండి వాణిజ్య వ్యవసాయం వైపు మారుతున్న ధోరణిని సూచిస్తుంది.
ఆర్థిక కారకాలు ప్రాథమికమైనవి, వీటిలో మార్కెట్ ధరలు మరియు లాభదాయకత ప్రధాన చోదకాలు. పత్తి, చెరకు, సుగంధ ద్రవ్యాలు మరియు ఉద్యానవన పంటల నుండి అధిక ఆదాయం పొందే అవకాశం రైతులను వైవిధ్యభరితమైన పంటల వైపు ప్రోత్సహిస్తుంది. అయితే, ఇది అధిక ధరల అస్థిరత మరియు ఎరువులు, కూలీల వంటి ఉత్పాదక వ్యయాల పెరుగుదల వంటి ప్రమాదాలతో సమతుల్యం చేయబడుతుంది.
ప్రభుత్వ విధానాలు కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి. కనీస మద్దతు ధర (MSP) ఒక భద్రతా వలయాన్ని అందించినప్పటికీ, అది గోధుమలు మరియు వరి వైపు మొగ్గు చూపడం వైవిధ్యతను నిరుత్సాహపరుస్తుంది. దీనికి విరుద్ధంగా, నూనెగింజలు, పప్పుధాన్యాలు లేదా ఉద్యానవనాలను ప్రోత్సహించే నిర్దిష్ట ప్రభుత్వ మిషన్లు మరియు ప్రోత్సాహకాలు HVCల వైపు మార్పును చురుకుగా ప్రోత్సహిస్తాయి. ఎగుమతి విధానాలు, పరపతి లభ్యత మరియు పంటల బీమా పథకాలు కూడా రైతుల నష్టభయాన్ని భరించే సామర్థ్యాన్ని గణనీయంగా ప్రభావితం చేస్తాయి.
చివరగా, వ్యవసాయ-వాతావరణ మరియు సాంకేతిక కారకాలు ప్రాథమికమైనవి. పంటల ఎంపిక నేల రకం, వాతావరణం మరియు ముఖ్యంగా నీటిపారుదల లభ్యతపై ఆధారపడి ఉంటుంది, ఎందుకంటే HVCలకు తరచుగా ఎక్కువ నీరు అవసరం. అధిక-దిగుబడినిచ్చే, వాతావరణ-నిరోధక విత్తనాలు మరియు ఆధునిక వ్యవసాయ సాంకేతికత వంటి నాణ్యమైన ఉత్పాదకాల లభ్యత, ఉత్పాదకత మరియు లాభదాయకతను నిర్ధారించడానికి చాలా అవసరం.
Q4. Elaborate the scope and significance of supply chain management of agricultural commodities in India. (Answer in 150 words) 10
భారతదేశంలో వ్యవసాయ వస్తువుల సరఫరా గొలుసు నిర్వహణ (Supply Chain Management) అనేది సేకరణ, నిల్వ, రవాణా నుండి ప్రాసెసింగ్, మార్కెటింగ్ మరియు తుది వినియోగం వరకు విస్తృతమైన కార్యకలాపాలను కలిగి ఉంటుంది. దీని పరిధిలో పొలం నుండి మండీలకు ఫస్ట్-మైల్ కనెక్టివిటీ, గిడ్డంగుల సౌకర్యం (శీతల గిడ్డంగులతో సహా), మరియు వినియోగదారులకు లాస్ట్-మైల్ డెలివరీ వంటివి ఉన్నాయి.
సమర్థవంతమైన SCM ప్రాముఖ్యత బహుముఖమైనది. ఆర్థికంగా, ఏటా సుమారు ₹1,52,790 కోట్లుగా ఉన్న పంటకోత అనంతర నష్టాలను నివారించడం ద్వారా రైతుల ఆదాయాన్ని రెట్టింపు చేయడానికి ఇది చాలా కీలకం. ఇ-నామ్ (e-NAM) వంటి వేదికల ద్వారా మార్కెట్ అవకాశాలను మెరుగుపరచడం మరియు రైతు उत्पादक संगठनों (FPO) లను శక్తివంతం చేయడం ద్వారా, భారతదేశంలోని 86% చిన్న, సన్నకారు రైతులకు గిట్టుబాటు ధరలను అందించి, ఆపత్కాల అమ్మకాలను తగ్గిస్తుంది. వ్యూహాత్మకంగా, ఇది ఆహార భద్రతను నిర్ధారిస్తుంది, ద్రవ్యోల్బణాన్ని నియంత్రిస్తుంది మరియు వ్యవసాయ ఎగుమతులను పెంచడానికి ప్రపంచ పోటీతత్వాన్ని మెరుగుపరుస్తుంది.
Q5. The fusion energy programme in India has steadily evolved over the past few decades. Mention India’s contributions to the international fusion energy project – International Thermonuclear Experimental Reactor (ITER). What will be the implications of the success of this project for the future of global energy? (Answer in 150 words) 10
భారతదేశం యొక్క ఫ్యూజన్ ఎనర్జీ కార్యక్రమం అంతర్జాతీయ థర్మోన్యూక్లియర్ ప్రయోగాత్మక రియాక్టర్ (ITER) ప్రాజెక్ట్లో పూర్తి స్థాయి సభ్యునిగా దాని పాత్ర ద్వారా ప్రాముఖ్యత పొందింది. ఫ్యూజన్ శక్తి యొక్క సాధ్యతను నిరూపించడానికి ఇది ఒక ప్రపంచ సహకార వేదిక. భారతదేశం భారీ క్రయోస్టాట్, క్రయో-డిస్ట్రిబ్యూషన్ వ్యవస్థలు మరియు హీటింగ్ సిస్టమ్ల వంటి కీలకమైన భాగాలను దేశీయ పరిశ్రమల ద్వారా తయారుచేసి, వస్తు రూపంలో గణనీయమైన సహకారం అందిస్తోంది.
ITER విజయం ప్రపంచ ఇంధన రంగంపై పరివర్తనాత్మక ప్రభావాలను చూపుతుంది. దీని లక్ష్యం వినియోగించే శక్తి కంటే పది రెట్లు ఎక్కువ శక్తిని ఉత్పత్తి చేయడం. ఇది గ్రీన్హౌస్ వాయువుల ప్రభావాన్ని తగ్గించి, ఒక భారీ, కార్బన్-రహిత ఇంధన వనరును అందిస్తుంది. ఫ్యూజన్ శక్తి సహజంగా సురక్షితమైనది, అనియంత్రిత ప్రతిచర్య ప్రమాదం లేదు మరియు సముద్రపు నీటిలో సమృద్ధిగా లభించే డ్యూటెరియం వంటి ఇంధనాన్ని ఉపయోగిస్తుంది. ITER విజయం భారతదేశం మరియు ప్రపంచం ఫ్యూజన్ రియాక్టర్లను నిర్మించడానికి మార్గం సుగమం చేస్తుంది, ఇది దీర్ఘకాలిక ఇంధన భద్రతను నిర్ధారిస్తుంది.
Q6. How can India achieve energy independence through clean technology by 2047? How can biotechnology play a crucial role in this endeavour? (Answer in 150 words) 10
2047 నాటికి ఇంధన స్వాతంత్ర్యం సాధించాలనే భారతదేశ ఆశయం, 'పంచామృత' లక్ష్యాలకు అనుగుణంగా బహుముఖ స్వచ్ఛమైన సాంకేతిక వ్యూహంపై ఆధారపడి ఉంది. ఇందులో, సౌర మరియు పవన విద్యుత్ సామర్థ్యాన్ని దూకుడుగా విస్తరించడం, మరియు జాతీయ గ్రీన్ హైడ్రోజన్ మిషన్ ద్వారా భారతదేశాన్ని గ్రీన్ హైడ్రోజన్కు ప్రపంచ హబ్గా నిలబెట్టడం ప్రధానమైనవి. అలాగే, చిన్న మాడ్యులర్ రియాక్టర్లపై (SMRs) దృష్టి సారిస్తూ అణు విద్యుత్ను మూడు రెట్లు పెంచడం మరియు దేశీయ తయారీ మద్దతుతో ఎలక్ట్రిక్ వాహనాల (EVs) వినియోగాన్ని వేగవంతం చేయడం ఈ వ్యూహంలో భాగం.
ఈ పరివర్తనలో బయోటెక్నాలజీ కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది:
జీవ ఇంధనాలు: గోబర్-ధన్ వంటి పథకాల ద్వారా చెరకు, వ్యవసాయ వ్యర్థాల నుండి బయో-ఇథనాల్, బయోడీజిల్, మరియు కంప్రెస్డ్ బయోగ్యాస్ (CBG) ఉత్పత్తిని ప్రోత్సహించి, శిలాజ ఇంధనాల దిగుమతిని తగ్గిస్తుంది.
బయో-మాన్యుఫ్యాక్చరింగ్: BioE3 పాలసీ కింద బయోప్లాస్టిక్స్ వంటి ప్రత్యామ్నాయాలను అభివృద్ధి చేసి, పెట్రోకెమికల్స్పై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించి, చక్రీయ ఆర్థిక వ్యవస్థను ప్రోత్సహిస్తుంది.
వ్యర్థాల నుండి శక్తి: వ్యవసాయ అవశేషాలను శక్తిగా మార్చడం ద్వారా పంట వ్యర్థాలను కాల్చే సమస్యను నివారిస్తుంది.
ఈ సమీకృత విధానం వికసిత భారత్@2047 కోసం సుస్థిర ఇంధన భవిష్యత్తును నిర్మిస్తుంది.
Q7. What is Carbon Capture, Utilization and Storage (CCUS)? What is the potential role of CCUS in tackling climate change? (Answer in 150 words) 10
కార్బన్ క్యాప్చర్, యుటిలైజేషన్ అండ్ స్టోరేజ్ (CCUS) అనేది ఉక్కు, సిమెంట్, విద్యుత్ ప్లాంట్లు, పెట్రోకెమికల్స్ వంటి కఠినమైన రంగాల నుండి లేదా నేరుగా వాతావరణం నుండి CO2 ఉద్గారాలను సంగ్రహించడానికి రూపొందించిన సాంకేతికతల సమాహారం. సంగ్రహించిన CO2ను భూగర్భ భౌగోళిక నిర్మాణాలలో శాశ్వతంగా నిల్వ చేస్తారు లేదా ఇంధనాలు (మీథనాల్, ఇథనాల్), రసాయనాలు, నిర్మాణ సామగ్రి వంటి విలువైన ఉత్పత్తులను తయారు చేయడానికి ఉపయోగిస్తారు, ఇది చక్రీయ ఆర్థిక వ్యవస్థకు దోహదం చేస్తుంది.
వాతావరణ మార్పులను ఎదుర్కోవడంలో దీని పాత్ర చాలా ముఖ్యమైనది:
ఇది 70% ఉద్గారాలకు కారణమయ్యే, డీకార్బనైజ్ చేయడానికి కష్టతరమైన రంగాల నుండి ఉద్గారాలను తగ్గిస్తుంది.
ఉద్గారాలను తగ్గించి, వాతావరణంలోని CO2ను తొలగించడం ద్వారా 2070 నాటికి భారతదేశం యొక్క నికర-సున్నా లక్ష్యాన్ని మరియు పారిస్ ఒప్పంద లక్ష్యాలను సాధించడానికి ఇది కీలకం.
బొగ్గు వంటి శిలాజ ఇంధనాలను శుభ్రంగా ఉపయోగించడానికి అనుమతించడం ద్వారా ఇది న్యాయమైన ఇంధన పరివర్తనను సులభతరం చేస్తుంది మరియు బొగ్గు గ్యాసిఫికేషన్, హైడ్రోజన్ ఆర్థిక వ్యవస్థ వంటి ఉದಯోన్ముఖ రంగాలకు మద్దతు ఇస్తుంది.
అయినప్పటికీ, అధిక వ్యయం, వాణిజ్య సాధ్యత లేకపోవడం మరియు శిలాజ ఇంధనాలపై ఆధారపడటాన్ని ఇది పొడిగించవచ్చనే ఆందోళనలు దీని విస్తృత విస్తరణకు ఆటంకాలుగా ఉన్నాయి.
Q8. Seawater intrusion in the coastal aquifers is a major concern in India. What are the causes of seawater intrusion and the remedial measures to combat this hazard? (Answer in 150 words) 10
భారతదేశంలోని తీరప్రాంత మంచినీటి జలధరాలలోకి (aquifers) ఉప్పునీరు చొరబడటం అనేది తాగునీటి సరఫరా మరియు వ్యవసాయ ఉత్పాదకతను ప్రమాదంలో పడేసే ఒక ప్రధాన పర్యావరణ ముప్పు.
కారణాలు:
భూగర్భ జలాలను అధికంగా తోడటం: వ్యవసాయం, గృహ, మరియు పారిశ్రామిక అవసరాల కోసం అధికంగా నీటిని తోడటం వలన మంచినీటి మట్టం తగ్గిపోయి, సాంద్రమైన సముద్రపు నీరు భూమిలోకి చొచ్చుకు వస్తుంది.
వాతావరణ మార్పు: పెరుగుతున్న సముద్ర మట్టాలు సముద్రం నుండి ఒత్తిడిని పెంచుతాయి, ఇది ఉప్పునీటిని జలధరాల్లోకి నెడుతుంది. తీవ్రమైన తుఫానులు మరియు ఉప్పెనలు తీరప్రాంతాలను ముంచివేస్తాయి.
తీరప్రాంత క్షీణత: ఇసుక తవ్వకం మరియు నిర్మాణం వంటి అనియంత్రిత కార్యకలాపాలు మడ అడవుల వంటి సహజ అవరోధాలను నాశనం చేస్తాయి.
నివారణ చర్యలు:
సుస్థిర నీటి యాజమాన్యం: బిందు/స్ప్రింక్లర్ సేద్యం వంటి సమర్థవంతమైన నీటిపారుదల పద్ధతులను ప్రోత్సహించడం, నీటి వినియోగం తక్కువగా ఉండే పంటలను పండించడం, మరియు శుద్ధి చేసిన మురుగునీటిని తిరిగి ఉపయోగించడం ద్వారా భూగర్భ జలాల వాడకాన్ని తగ్గించడం.
జలధరాల పునరుద్ధరణ: వర్షపునీటి సేకరణ, చెక్-డ్యామ్లు, మరియు ఇంకుడు గుంతల ద్వారా మంచినీటి స్థాయిలను పెంచి, ఉప్పునీటికి వ్యతిరేకంగా ఒక హైడ్రాలిక్ అవరోధాన్ని సృష్టించడం.
పర్యావరణ వ్యవస్థ పునరుద్ధరణ: 'మిష్టి' పథకం కింద మడ అడవులను పెంచడం, తీరప్రాంత చిత్తడి నేలలను రక్షించడం, మరియు తీర నియంత్రణ మండల (CRZ) నిబంధనలను కఠినంగా అమలు చేయడం.
నిర్మాణాత్మక పరిష్కారాలు: ఉప్పునీటి చొరబాటును భౌతికంగా అడ్డుకోవడానికి భూగర్భ ఆనకట్టలను నిర్మించడం.
Q9. Terrorism is a global scourge. How has it manifested in India? Elaborate with contemporary examples. What are the counter measures adopted by the State? Explain. (Answer in 150 words)10
భారతదేశంలో తీవ్రవాదం అనేది సరిహద్దు దాటిన రాజ్య ప్రాయోజిత, దేశీయ తిరుగుబాట్లు మరియు ప్రపంచ రాడికలైజేషన్ ద్వారా ప్రేరేపితమైన బహుముఖ ముప్పుగా వ్యక్తమవుతోంది. ప్రధానంగా పాకిస్తాన్ నుండి వచ్చే సరిహద్దు తీవ్రవాదం జమ్మూ మరియు కాశ్మీర్ను పీడిస్తూనే ఉంది, ఇటీవల రియాసి బస్సు దాడి దీనికి ఉదాహరణ. మధ్య భారతదేశంలో వామపక్ష తీవ్రవాదం (LWE) కొనసాగుతోంది, ఈశాన్య ప్రాంతం తిరుగుబాట్లను ఎదుర్కొంటోంది. సమకాలీనంగా, ISIS వంటి ప్రపంచ ఉగ్రవాద సంస్థల నుండి ప్రేరణ పొందిన రాడికలైజేషన్ మరియు 'లోన్ వోల్ఫ్' దాడులు పెరుగుతున్నాయి, కోయంబత్తూర్ మరియు మంగళూరు పేలుళ్లలో ఇది స్పష్టమైంది.
రాష్ట్రం 'జీరో-టాలరెన్స్' విధానం కింద బహుళ-స్థాయి తీవ్రవాద వ్యతిరేక వ్యూహాన్ని అవలంబించింది. ఇది చట్టవిరుద్ధ కార్యకలాపాల (నివారణ) చట్టం (UAPA) ద్వారా శాసన ఫ్రేమ్వర్క్ను బలోపేతం చేయడం మరియు జాతీయ దర్యాప్తు సంస్థ (NIA) వంటి ప్రత్యేక ఏజెన్సీలను స్థాపించడం వంటివి కలిగి ఉంది. కార్యాచరణ పరంగా, భారతదేశం సర్జికల్ స్ట్రైక్స్ నిర్వహించింది మరియు యాంటీ-డ్రోన్ టెక్నాలజీతో సరిహద్దు భద్రతను పెంచింది. అంతర్జాతీయంగా, భారతదేశం 'నో మనీ ఫర్ టెర్రర్' సమావేశాలను నిర్వహిస్తుంది మరియు అంతర్జాతీయ తీవ్రవాదంపై సమగ్ర ఒప్పందం (CCIT) కోసం వాదిస్తుంది.
Q10. The Government of India recently stated that Left Wing Extremism (LWE) will be eliminated by 2026. What do you understand by LWE and how are the people affected by it? What measures have been taken by the government to eliminate LWE? (Answer in 150 words) 10
ఎడమపక్ష తీవ్రవాదం (LWE), లేదా నక్సలిజం, సాయుధ విప్లవం ద్వారా ప్రజాస్వామ్యబద్ధంగా ఎన్నికైన ప్రభుత్వాన్ని కూలదోయాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న ఒక సిద్ధాంతం. ఇది సామాజిక-ఆర్థిక సమస్యలు, వెనుకబాటుతనం మరియు గిరిజన వర్గాల అన్యాక్రాంతం వంటి వాటిపై ఆధారపడి వృద్ధి చెందుతుంది.
ప్రభావిత ప్రాంతాల ప్రజలు హింస, దోపిడీ మరియు అభివృద్ధి కార్యక్రమాలకు ఆటంకాలను ఎదుర్కొంటున్నారు. మావోయిస్టులు IEDలను అమర్చి పౌరులు మరియు భద్రతా దళాల ప్రాణాలకు ముప్పు కలిగిస్తున్నారు, మరియు ఆర్థిక కార్యకలాపాలను అడ్డుకుంటున్నారు.
ప్రభుత్వం 'జీరో-టాలరెన్స్' విధానం కింద భద్రత, అభివృద్ధి మరియు స్థానిక హక్కుల పరిరక్షణ అనే త్రిముఖ వ్యూహాన్ని అవలంబించింది. ఇందులో భాగంగా CAPF బలగాలను మోహరించడం మరియు కొత్త భద్రతా శిబిరాలను ఏర్పాటు చేయడం జరుగుతోంది. అలాగే, ప్రత్యేక కేంద్ర సహాయం (SCA) వంటి పథకాలతో పాటు మౌలిక సదుపాయాల కల్పన ద్వారా అభివృద్ధిని ప్రోత్సహిస్తోంది. తీవ్రవాదులను జనజీవన స్రవంతిలోకి తీసుకురావడానికి లొంగిబాటు-పునరావాస విధానాలు కూడా అమలులో ఉన్నాయి.
Q11. Explain how the Fiscal Health Index (FHI) can be used as a tool for assessing the fiscal performance of states in India. In what way would it encourage the states to adopt prudent and sustainable fiscal policies? (Answer in 250 words) 15
నీతి ఆయోగ్ విడుదల చేసిన ఆర్థిక ఆరోగ్య సూచిక (FHI) భారత రాష్ట్రాల ఆర్థిక పనితీరును అంచనా వేయడానికి ఒక సమగ్ర సాధనం. కంప్ట్రోలర్ అండ్ ఆడిటర్ జనరల్ (CAG) డేటా ఆధారంగా, FHI ఐదు కీలక స్తంభాలపై రాష్ట్రాలకు ర్యాంకులను ఇస్తుంది: వ్యయ నాణ్యత, ఇది అభివృద్ధి మరియు అభివృద్ధి చెందని వ్యయాల మధ్య వ్యత్యాసాన్ని చూపుతుంది; రాబడి సమీకరణ, ఇది రాష్ట్రం యొక్క సొంత ఆదాయాన్ని సంపాదించే సామర్థ్యాన్ని అంచనా వేస్తుంది; ఆర్థిక వివేకం, ఇది లోటు స్థాయిలను పర్యవేక్షిస్తుంది; రుణ సూచిక, ఇది మొత్తం రుణ భారాన్ని అంచనా వేస్తుంది; మరియు రుణ స్థిరత్వం, ఇది వృద్ధి ద్వారా రుణాన్ని తీర్చగల సామర్థ్యాన్ని కొలుస్తుంది. ఈ బహుముఖ ఫ్రేమ్వర్క్ రాష్ట్ర ఆర్థిక నిర్వహణ యొక్క నిష్పాక్షిక అంచనాను అనుమతిస్తుంది, కేరళ వంటి రాష్ట్రాలలో తక్కువ వ్యయ నాణ్యత మరియు రుణ స్థిరత్వం వంటి నిర్దిష్ట ఒత్తిడి ప్రాంతాలను గుర్తిస్తుంది.
FHI రాష్ట్రాలను వివేకవంతమైన ఆర్థిక విధానాలను అనుసరించడానికి అనేక విధాలుగా ప్రోత్సహిస్తుంది. మొదటిగా, రాష్ట్ర ర్యాంకింగ్లను ప్రచురించడం ద్వారా, ఇది పోటీతత్వ సమాఖ్యవాదాన్ని ప్రోత్సహిస్తుంది, రాష్ట్రాలు తమ పనితీరును మెరుగుపరుచుకోవడానికి మరియు ఒడిశా వంటి అగ్రగామి రాష్ట్రాల నుండి ఉత్తమ పద్ధతులను స్వీకరించడానికి ప్రోత్సహిస్తుంది. రెండవది, ఇది ఆర్థిక ఏకీకరణ మరియు మెరుగైన వనరుల నిర్వహణ కోసం లక్షిత సంస్కరణలను రూపొందించడంలో విధాన రూపకర్తలకు మార్గనిర్దేశం చేస్తుంది.
మూడవది, ఈ సూచిక పారదర్శకతను మరియు ప్రజా జవాబుదారీతనాన్ని పెంచుతుంది, దీనివల్ల ప్రభుత్వాలు నిలకడలేని ప్రజాకర్షక పథకాలను నివారించడానికి మరియు ఆర్థిక బాధ్యతాయుతంగా నిర్వహించడానికి ఒత్తిడిని సృష్టిస్తుంది. చివరగా, బలమైన FHI స్కోరు మార్కెట్లకు సానుకూల సంకేతంగా పనిచేస్తుంది, రాష్ట్రం యొక్క పరపతిని మరియు మెరుగైన రేట్లకు మార్కెట్ రుణాలను పొందే సామర్థ్యాన్ని మెరుగుపరుస్తుంది, తద్వారా ఆర్థిక క్రమశిక్షణను ప్రోత్సహిస్తుంది. ఇది పనితీరు ఆధారిత ప్రోత్సాహకాల సూత్రానికి అనుగుణంగా, రాష్ట్రాలను దీర్ఘకాలిక ఆర్థిక స్థిరత్వానికి ప్రాధాన్యత ఇవ్వడానికి ప్రోత్సహిస్తుంది.
Q12. Discuss the rationale of the Production Linked Incentive (PLI) scheme. What are its achievements? In what way can the functioning and outcomes of the scheme be improved?
(Answer in 250 words) 15
ఉత్పత్తి ఆధారిత ప్రోత్సాహక (PLI) పథకం భారతదేశ తయారీ సామర్థ్యాలను పెంచడానికి, దిగుమతులపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించడానికి మరియు ప్రపంచ సరఫరా గొలుసులలో ఏకీకృతం కావడానికి ఒక వ్యూహాత్మక విధానం. దీని ముఖ్య ఉద్దేశ్యం, దేశీయ మరియు విదేశీ సంస్థలకు అదనపు అమ్మకాలపై ఆర్థిక ప్రోత్సాహకాలు అందించి, తద్వారా దేశీయ ఉత్పత్తిని, ఉద్యోగ సృష్టిని మరియు వ్యయ-పోటీతత్వాన్ని మెరుగుపరచి, భారతదేశాన్ని 'ఆత్మనిర్భర్' (స్వయం సమృద్ధి)గా మార్చడం.
విజయాలు: ఈ పథకం ముఖ్యంగా ఎలక్ట్రానిక్స్ తయారీ రంగంలో గొప్ప విజయం సాధించింది, భారతదేశాన్ని ప్రపంచంలో రెండవ అతిపెద్ద మొబైల్ ఫోన్ల తయారీదారుగా మార్చింది. మొబైల్ ఫోన్ల ఎగుమతులు 2018 ఆర్థిక సంవత్సరంలో సుమారు $300 మిలియన్ల నుండి 2023 ఆర్థిక సంవత్సరానికి $11 బిలియన్లకు పైగా పెరిగాయి. ఫార్మాస్యూటికల్స్తో సహా 14 రంగాలలో ఈ పథకం గణనీయమైన పెట్టుబడులను ఆకర్షించింది, ఫలితంగా మూడు దశాబ్దాల తర్వాత భారతదేశంలో పెన్సిలిన్-జి దేశీయ ఉత్పత్తి పునఃప్రారంభించబడింది. మొత్తంమీద, ఈ పథకం సుమారు ₹1.25 లక్షల కోట్ల పెట్టుబడులను ఆకర్షించి, ఎగుమతులను ₹4 లక్షల కోట్లకు పెంచింది.
మెరుగుదలలు: పథకం పనితీరును మెరుగుపరచాల్సిన అవసరం ఉంది. ప్రోత్సాహకాలు ఆదాయంతో ముడిపడి ఉన్నాయి కానీ దేశీయ విలువ జోడింపు (DVA) తో కాదనేది ఒక ప్రధాన విమర్శ, ఇది లోతైన తయారీకి బదులుగా కేవలం అసెంబ్లీని ప్రోత్సహిస్తోంది. కాబట్టి, ప్రోత్సాహకాలను నేరుగా DVAకి అనుసంధానించాలి. అధికారిక జాప్యం మరియు ముడిసరుకులపై అధిక దిగుమతి సుంకాలు వంటి సమస్యలు పోటీతత్వాన్ని అడ్డుకుంటున్నాయి, వీటిని పరిష్కరించాలి. సెమీకండక్టర్ల వంటి మూలధన-ఆధారిత రంగాలపై దృష్టి సారించడంతో పాటు, ఉపాధి-ఆధారిత పరిశ్రమలపైనా దృష్టి పెట్టాలి, ఎందుకంటే ఆ రంగాలలో నిధుల వినియోగం తక్కువగా మరియు ఉపాధి కల్పన పరిమితంగా ఉంది.
Q13. Examine the factors responsible for depleting groundwater in India. What are the steps taken by the government to mitigate such depletion of groundwater? (Answer in 250 words) 15
ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద భూగర్భజల వినియోగదారు అయిన భారతదేశం, వ్యవసాయ, జనాభా, మరియు పర్యావరణ కారకాల కలయిక కారణంగా తీవ్రమైన భూగర్భజల క్షీణతను ఎదుర్కొంటోంది. ఈ సంక్షోభం ఆహార మరియు నీటి భద్రత రెండింటికీ ముప్పు కలిగిస్తోంది.
క్షీణతకు బాధ్యత వహించే కారకాలు:
వ్యవసాయంలో అధిక వినియోగం: వ్యవసాయం భూగర్భజలాల ప్రధాన వినియోగదారు, సాగునీటి కోసం 85% పైగా భూగర్భజలాలను వెలికితీస్తోంది. హరిత విప్లవం యొక్క వారసత్వం, పంజాబ్ మరియు హర్యానా వంటి శుష్క ప్రాంతాలలో కూడా వరి మరియు చెరకు వంటి నీటి-అధిక పంటలను ప్రోత్సహించింది, దీనికి కనీస మద్దతు ధరలు (MSPs) మరియు పంపులకు సబ్సిడీ విద్యుత్ మద్దతు ఇచ్చింది. ఇది నీటి మట్టాలలో ఆందోళనకరమైన తగ్గుదలకు దారితీసింది.
వేగవంతమైన పట్టణీకరణ మరియు జనాభా పెరుగుదల: పెరుగుతున్న జనాభా మరియు అప్రణాళికాబద్ధమైన పట్టణీకరణ గృహ మరియు పారిశ్రామిక ఉపయోగం కోసం డిమాండ్ను పెంచాయి. నగరాల్లో ఉపరితలాల కాంక్రీటీకరణ సహజ వర్షపునీటి చొరబాటును తగ్గిస్తుంది, ఇది అక్విఫర్ల పునరుద్ధరణకు ఆటంకం కలిగిస్తుంది.
పర్యావరణ క్షీణత: అటవీ నిర్మూలన, అనుచిత వ్యవసాయ పద్ధతులు, మరియు చిత్తడి నేలలు మరియు సరస్సులపై ఆక్రమణలు సహజ జలచక్రాన్ని దెబ్బతీశాయి మరియు పునరుద్ధరణ సామర్థ్యాన్ని తగ్గించాయి.
వాతావరణ మార్పు: అస్థిరమైన రుతుపవనాలు, తక్కువ వర్షపు రోజులు కానీ మరింత తీవ్రమైన వర్షపాతం, ఉపరితల ప్రవాహాన్ని పెంచుతాయి మరియు భూగర్భజలాల పునఃపూరణను తగ్గిస్తాయి, అయితే పెరుగుతున్న ఉష్ణోగ్రతలు సాగునీటి అవసరాలను పెంచుతాయి.
కాలుష్యం: పారిశ్రామిక వ్యర్థాలు, వ్యవసాయ ప్రవాహం (నైట్రేట్లు, పురుగుమందులు), మరియు శుద్ధి చేయని మురుగునీటి నుండి విస్తృతమైన కాలుష్యం భూగర్భజలాలను నిరుపయోగంగా మారుస్తుంది, మిగిలిన శుభ్రమైన అక్విఫర్లపై ఒత్తిడిని పెంచుతుంది.
ప్రభుత్వ ఉపశమన చర్యలు:
ప్రభుత్వం బహుముఖ వ్యూహాన్ని అవలంబించింది:
నియంత్రణ మరియు పాలన: భూగర్భజలాల అభివృద్ధిని నియంత్రించడానికి కేంద్ర భూగర్భజలాల ప్రాధికార సంస్థ (CGWA) స్థాపించబడింది. ఇది పారిశ్రామిక వినియోగదారుల కోసం నీటి పరిరక్షణ రుసుము మరియు వెలికితీతకు నిరభ్యంతర ధృవీకరణ పత్రాలు (NOCలు) జారీ చేయడం వంటి చర్యలను ప్రవేశపెట్టింది.
శాస్త్రీయ నిర్వహణ: అటల్ భూజల్ యోజన (ABY) నీటి ఒత్తిడి ఉన్న ప్రాంతాలలో గ్రామ పంచాయతీ స్థాయిలో భాగస్వామ్య భూగర్భజలాల నిర్వహణను ప్రోత్సహిస్తుంది. జాతీయ అక్విఫర్ మ్యాపింగ్ ప్రాజెక్ట్ (NAQUIM) డేటా-ఆధారిత, స్థిరమైన ప్రణాళికను ప్రారంభించడానికి అక్విఫర్ల మ్యాపింగ్పై దృష్టి పెడుతుంది.
పరిరక్షణ మరియు పునరుద్ధరణ: జల శక్తి అభియాన్, దాని 'క్యాచ్ ది రెయిన్' ప్రచారంతో, ప్రజా అవగాహనను సృష్టిస్తుంది మరియు వర్షపునీటి సేకరణను ప్రోత్సహిస్తుంది. MGNREGA మరియు మిషన్ అమృత్ సరోవర్ వంటి పథకాలు నీటి పరిరక్షణ నిర్మాణాలను సృష్టించడానికి ఉపయోగించబడతాయి.
నీటి వినియోగ సామర్థ్యాన్ని మెరుగుపరచడం: ప్రధాన మంత్రి కృషి సించాయి యోజన (PMKSY) దాని 'పర్ డ్రాప్ మోర్ క్రాప్' భాగం కింద డ్రిప్ మరియు స్ప్రింక్లర్ సిస్టమ్స్ వంటి సూక్ష్మ-సాగునీటి పద్ధతులను ప్రోత్సహిస్తుంది.
త్రాగునీటిని నిర్ధారించడం: జల్ జీవన్ మిషన్ (JJM) గ్రామీణ గృహాలకు దీర్ఘకాలిక త్రాగునీటి సరఫరాను నిర్ధారించడానికి భూగర్భజలాల పునరుద్ధరణతో సహా మూల స్థిరత్వ చర్యలను తప్పనిసరి చేస్తుంది.
Q14. Examine the scope of the food processing industries in India. Elaborate the measures taken by the government in the food processing industries for generating employment opportunities.
(Answer in 250 words) 15
భారతదేశ ఆహార శుద్ధి పరిశ్రమ వ్యవసాయం మరియు తయారీ రంగాలను కలిపే ఒక కీలకమైన 'సన్రైజ్ సెక్టార్' గా అపారమైన పరిధిని కలిగి ఉంది. దీని మార్కెట్ 2025 నాటికి 470 బిలియన్ డాలర్లకు చేరుకుంటుందని అంచనా. ఈ రంగం ఆర్థిక వ్యవస్థకు గణనీయంగా దోహదపడుతుంది, ఎగుమతులలో 13% మరియు పారిశ్రామిక పెట్టుబడులలో 6% వాటాను కలిగి ఉంది. వ్యవసాయం, ఉద్యానవన మరియు పశుసంపద నుండి లభించే విస్తారమైన ముడి పదార్థాల ఆధారం అపారమైన వృద్ధి అవకాశాలను అందిస్తుంది, ముఖ్యంగా ప్రాసెసింగ్ స్థాయిలు 10% కంటే తక్కువగా ఉన్నందున. పంటకోత అనంతర నష్టాలను తగ్గించడంలో ఈ పరిశ్రమ కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది, ఇది ఏటా సుమారు ₹1,52,790 కోట్లుగా అంచనా వేయబడింది. అంతేకాక, అధిక శ్రమశక్తి అవసరం ఉన్నందున ఇది 2024 నాటికి 90 లక్షల ఉద్యోగాలను సృష్టించే సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉంది.
ప్రభుత్వం ఈ రంగంలో ఉపాధి అవకాశాలను కల్పించడానికి అనేక చర్యలను అమలు చేసింది:
ప్రధాన మంత్రి కిసాన్ సంపద యోజన (PMKSY): ఇది మెగా ఫుడ్ పార్కులు మరియు కోల్డ్ చైన్ల వంటి ఆధునిక మౌలిక సదుపాయాల కల్పనపై దృష్టి సారించిన ఒక అంబ్రెల్లా పథకం, దీని ద్వారా 5 లక్షలకు పైగా ప్రత్యక్ష మరియు పరోక్ష ఉపాధి అవకాశాలను సృష్టించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.
ప్రధాన మంత్రి మైక్రో ఫుడ్ ప్రాసెసింగ్ ఎంటర్ప్రైజెస్ ఫార్మలైజేషన్ (PMFME) పథకం: ఈ పథకం ఆహార శుద్ధి రంగంలో 74% ఉపాధిని కల్పించే అసంఘటిత రంగాన్ని లక్ష్యంగా చేసుకుంది. ఇది ఆర్థిక మరియు సాంకేతిక సహాయం అందించడం ద్వారా 9 లక్షల నైపుణ్యం మరియు పాక్షిక-నైపుణ్యం గల ఉద్యోగాలను సృష్టించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.
ఉత్పత్తి-అనుసంధాన ప్రోత్సాహక (PLI) పథకం: ఈ పథకం ప్రపంచ స్థాయి ఆహార తయారీ ఛాంపియన్లను సృష్టించడం మరియు 2026-27 నాటికి దాదాపు 2.5 లక్షల మందికి ఉపాధి కల్పించడం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.
విదేశీ ప్రత్యక్ష పెట్టుబడుల (FDI) విధానం: ప్రభుత్వం ఆహార శుద్ధిలో ఆటోమేటిక్ రూట్ ద్వారా 100% FDI ని అనుమతించింది, ఇది ఉద్యోగ కల్పనను ప్రోత్సహించింది.
Q15. How does nanotechnology offer significant advancements in the field of agriculture? How can this technology help to uplift the socio-economic status of farmers?
(Answer in 250 words) 15
నానో టెక్నాలజీ కచ్చితమైన వ్యవసాయం (precision farming) మరియు వనరుల వినియోగ సామర్థ్యాన్ని పెంచడం ద్వారా వ్యవసాయ రంగంలో గణనీయమైన పురోగతిని అందిస్తుంది. నానో యూరియా మరియు నానో డీఏపీ వంటి నానో-ఎరువులు కీలక ఆవిష్కరణలు. ఈ ద్రవరూప ఎరువులలోని నానోపార్టికల్స్ ఆకులపై పిచికారీ చేయడం ద్వారా పోషకాలను లక్షిత పద్ధతిలో అందిస్తాయి, దీనివల్ల పోషకాల సామర్థ్యం 80% కంటే ఎక్కువగా ఉంటుంది, సాంప్రదాయ ఎరువులలో ఇది 30-40% మాత్రమే. ఇది అధిక పంట దిగుబడి, మెరుగైన ఉత్పత్తి నాణ్యత, మరియు ఒత్తిడిని తట్టుకునే మొక్కల సామర్థ్యాన్ని పెంచుతుంది. అంతేకాక, నానో టెక్నాలజీ రసాయనాల వాడకాన్ని 50% వరకు తగ్గిస్తుంది, తద్వారా భూసారం క్షీణించడం మరియు నీటి కాలుష్యాన్ని నివారించి సుస్థిర వ్యవసాయాన్ని ప్రోత్సహిస్తుంది.
ఈ సాంకేతికత రైతుల సామాజిక-ఆర్థిక స్థితిని ప్రత్యక్షంగా మెరుగుపరుస్తుంది. అధిక దిగుబడి మరియు ఎరువుల వంటి ఉత్పాదకాలపై తగ్గిన ఖర్చుల కారణంగా ఆదాయం పెరగడం ఒక ప్రాథమిక ప్రయోజనం. నానో-ఎరువులు సాంప్రదాయ ఎరువుల బరువైన సంచుల కంటే ఆర్థికంగా మరియు రవాణా చేయడానికి సులభంగా ఉంటాయి, ఇది చిన్న మరియు సన్నకారు రైతులకు ఎంతో ప్రయోజనకరం. ఇది గ్రామీణ ప్రాంతాలలో కొత్త ఉపాధి అవకాశాలను సృష్టిస్తుంది, ఉదాహరణకు ద్రవ ఎరువుల పిచికారీ కోసం డ్రోన్ ఆపరేటర్లు. 15,000 మహిళా స్వయం సహాయక బృందాలకు డ్రోన్లను అందించే 'నమో డ్రోన్ దీదీ' ప్రభుత్వ కార్యక్రమం ఈ సాంకేతికతను మహిళా సాధికారతతో అనుసంధానిస్తుంది.
Q16. India aims to become a semiconductor manufacturing hub. What are the challenges faced by the semiconductor industry in India? Mention the salient features of the India Semiconductor Mission. (Answer in 250 words) 15
వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తి సాధించడానికి మరియు దిగుమతులపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించడానికి, చైనా ఆధిపత్యం నుండి ప్రపంచ సరఫరా గొలుసుల ప్రమాదాన్ని తగ్గించడంలో కీలక పాత్రధారిగా నిలవడానికి భారతదేశం ప్రపంచ సెమీకండక్టర్ తయారీ కేంద్రంగా మారాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.
పరిశ్రమ ఎదుర్కొంటున్న సవాళ్లు: భారతదేశంలో సెమీకండక్టర్ పరిశ్రమ గణనీయమైన అడ్డంకులను ఎదుర్కొంటోంది.
అధిక మూలధన పెట్టుబడి: ఒక సెమీకండక్టర్ ఫ్యాబ్రికేషన్ ప్లాంట్ (ఫ్యాబ్) ఏర్పాటు చేయడం అత్యంత మూలధన-సాంద్రమైనది, దీనికి బిలియన్ల డాలర్లు మరియు సుదీర్ఘకాలం అవసరం. గత ప్రయత్నాలు వనరుల సమీకరణలో విఫలమయ్యాయి.
మౌలిక సదుపాయాల అవసరాలు: ఫ్యాబ్లకు అపారమైన, నిరంతరాయమైన అల్ట్రా-ప్యూర్ వాటర్ మరియు స్థిరమైన విద్యుత్ సరఫరా అవసరం, ఇది గణనీయమైన మౌలిక సదుపాయాల సవాలును విసురుతుంది.
నైపుణ్యం గల ప్రతిభ కొరత: చిప్ ఫ్యాబ్రికేషన్ మరియు ప్యాకేజింగ్ వంటి ప్రత్యేక రంగాలలో అధిక నైపుణ్యం గల కార్మికుల కొరత ఉంది, 2027 నాటికి 2.5 నుండి 3 లక్షల నిపుణుల కొరత అంచనా వేయబడింది.
తీవ్రమైన ప్రపంచ పోటీ: తైవాన్ మరియు దక్షిణ కొరియా వంటి స్థాపిత ఆటగాళ్లు మరియు CHIPS చట్టం వంటి విధానాల ద్వారా భారీ సబ్సిడీలు అందించే U.S. మరియు E.U. వంటి దేశాలతో భారతదేశం పోటీ పడుతుంది.
బలహీనమైన అనుబంధ పర్యావరణ వ్యవస్థ: భారతదేశంలో ముడి పదార్థాలు (రేర్ ఎర్త్స్ వంటివి), భాగాలు మరియు ప్రత్యేక తయారీ పరికరాల కోసం బలమైన దేశీయ పర్యావరణ వ్యవస్థ లేదు, ఇది అధిక దిగుమతి ఆధారపడటానికి దారితీస్తుంది.
ఇండియా సెమీకండక్టర్ మిషన్ (ISM) యొక్క ముఖ్య లక్షణాలు: 2021లో ప్రారంభించబడిన ISM, సుస్థిరమైన సెమీకండక్టర్ మరియు డిస్ప్లే పర్యావరణ వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేయడానికి ఒక సమగ్ర కార్యక్రమం.
ఆర్థిక కేటాయింపు: ఈ మిషన్కు ₹76,000 కోట్లు ($10 బిలియన్లు) భారీ కేటాయింపు ఉంది.
ఆర్థిక మద్దతు: ఇది భారతదేశంలో సెమీకండక్టర్ మరియు డిస్ప్లే ఫ్యాబ్లను ఏర్పాటు చేసే కంపెనీలకు ప్రాజెక్ట్ వ్యయంలో 50% వరకు ఆర్థిక మద్దతు వంటి గణనీయమైన ప్రోత్సాహకాలను అందిస్తుంది.
సంపూర్ణ విధానం: ఈ మిషన్లో పర్యావరణ వ్యవస్థ యొక్క వివిధ భాగాలను లక్ష్యంగా చేసుకున్న నాలుగు పథకాలు ఉన్నాయి: (1) సెమీకండక్టర్ ఫ్యాబ్స్, (2) డిస్ప్లే ఫ్యాబ్స్, (3) కాంపౌండ్ సెమీకండక్టర్స్/ATMP సౌకర్యాలు, మరియు (4) దేశీయ డిజైన్ సామర్థ్యాలను పెంపొందించడానికి డిజైన్ లింక్డ్ ఇన్సెంటివ్ (DLI) పథకం.
నోడల్ ఏజెన్సీ మరియు కార్మికశక్తి అభివృద్ధి: ISM అమలు కోసం ప్రపంచ నిపుణుల నేతృత్వంలోని స్వతంత్ర నోడల్ ఏజెన్సీగా పనిచేస్తుంది. ఇది చిప్స్2స్టార్టప్ (C2S) కార్యక్రమం వంటి కార్యక్రమాల ద్వారా నైపుణ్యం గల కార్మికులను అభివృద్ధి చేయడంపై కూడా దృష్టి పెడుతుంది.
Q17. Mineral resources are fundamental to the country’s economy and these are exploited by mining. Why is mining considered an environmental hazard? Explain the remedial measures required to reduce the environmental hazard due to mining. (Answer in 250 words) 15
ఖనిజ వనరులు దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థకు ప్రాథమికమైనవి, కానీ మైనింగ్ ద్వారా వాటి వెలికితీత తీవ్రమైన పర్యావరణ ప్రమాదాలను సృష్టిస్తుంది. మైనింగ్ భూమి, నీరు, గాలి మరియు జీవవైవిధ్యంపై దాని విస్తృత ప్రతికూల ప్రభావాల కారణంగా ఒక ప్రమాదంగా పరిగణించబడుతుంది.
మైనింగ్ ఎందుకు పర్యావరణ ప్రమాదం:
భూమి క్షీణత: మైనింగ్ కార్యకలాపాలు, ముఖ్యంగా ఓపెన్-పిట్ మైనింగ్, విస్తృతమైన అటవీ నిర్మూలన, నేల కోత మరియు భూమి కుంగిపోవడానికి కారణమవుతాయి. ఎలుక-రంధ్రాల మైనింగ్ మరియు ఇసుక మైనింగ్ వంటి నియంత్రణ లేని పద్ధతులు భూమి మరియు నదీ పర్యావరణ వ్యవస్థలను తీవ్రంగా క్షీణింపజేస్తాయి.
నీటి కాలుష్యం: మైనింగ్ ఉపరితల మరియు భూగర్భ జలాలను కలుషితం చేస్తుంది. లోహ మైనింగ్ నుండి వచ్చే విషపూరిత వ్యర్థాలు వరద మైదానాలలో నివసించే లక్షలాది మందిని ప్రభావితం చేస్తాయి. బొగ్గు మరియు ఇతర గనుల నుండి వచ్చే ఆమ్ల గని పారుదల (AMD) నదులను కలుషితం చేస్తుంది, సైనైడ్ మరియు భారీ లోహాలు (సీసం, ఆర్సెనిక్) వంటి రసాయనాలు నీటి వనరులలోకి ప్రవేశించి తీవ్ర ఆరోగ్య ప్రమాదాలకు కారణమవుతాయి.
వాయు కాలుష్యం: ఖనిజాల వెలికితీత మరియు శుద్ధి ప్రక్రియలు గణనీయమైన దుమ్ము, హానికరమైన పొగలు మరియు CO2ను విడుదల చేస్తాయి, ఇది వాయు కాలుష్యం మరియు గ్రీన్హౌస్ ప్రభావానికి దోహదం చేస్తుంది. ఇది గని కార్మికులు మరియు సమీప громадాల ఆరోగ్యాన్ని ప్రభావితం చేస్తుంది, సిలికోసిస్ వంటి శ్వాసకోశ వ్యాధులకు కారణమవుతుంది.
జీవవైవిధ్య నష్టం: మైనింగ్ కార్యకలాపాలు సహజ ఆవాసాలను నాశనం చేస్తాయి మరియు పర్యావరణ వ్యవస్థలను దెబ్బతీస్తాయి, ఇది వృక్షజాలం మరియు జంతుజాలం యొక్క గణనీయమైన నష్టానికి దారితీస్తుంది. హిమాలయాలు వంటి పర్యావరణపరంగా సున్నితమైన మండలాల్లో మైనింగ్ కోలుకోలేని ప్రభావాలను చూపుతుంది.
నివారణ చర్యలు:
ఈ ప్రమాదాలను తగ్గించడానికి బహుముఖ వ్యూహం అవసరం:
విధాన మరియు చట్టపరమైన ఫ్రేమ్వర్క్: భారతదేశం యొక్క జాతీయ ఖనిజ విధానం, 2019 ఒక పారదర్శక, సమర్థవంతమైన మరియు స్థిరమైన మైనింగ్ ఫ్రేమ్వర్క్ను ఏర్పాటు చేయాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. పర్యావరణ ప్రభావ అంచనా (EIA) ప్రక్రియను కేవలం ఒక లాంఛనంగా కాకుండా బలోపేతం చేయడం చాలా ముఖ్యం.
స్థిరమైన మరియు శాస్త్రీయ మైనింగ్: శాస్త్రీయ మైనింగ్ పద్ధతులను అవలంబించడం మరియు గని మూసివేత మరియు పునరుద్ధరణ ప్రణాళికలను ప్రాజెక్ట్ చక్రంలో అంతర్భాగంగా చేయడం ప్రకృతి దృశ్యాన్ని పునరుద్ధరించడంలో సహాయపడుతుంది. భారీ యంత్రాల కోసం ప్రత్యామ్నాయ ఇంధనాల వంటి స్వచ్ఛమైన సాంకేతికతలను ఉపయోగించడం కార్బన్ పాదముద్రను తగ్గిస్తుంది.
సంఘ సంక్షేమం మరియు భాగస్వామ్యం: గనులు మరియు ఖనిజాల (అభివృద్ధి మరియు నియంత్రణ) చట్టం కింద స్థాపించబడిన జిల్లా ఖనిజ ఫౌండేషన్ (DMF) మైనింగ్ ద్వారా ప్రభావితమైన ప్రజలు మరియు ప్రాంతాల ప్రయోజనాల కోసం పనిచేయడానికి రూపొందించబడింది.
పర్యవేక్షణ మరియు నియంత్రణ: ప్రభుత్వం గనుల కోసం స్టార్ రేటింగ్ సిస్టమ్ ద్వారా స్థిరమైన పద్ధతులను ప్రోత్సహిస్తుంది. సర్వేలు మరియు పర్యవేక్షణ కోసం డ్రోన్ల వంటి ఆధునిక సాంకేతికతను ఉపయోగించడం పారదర్శకతను మరియు అమలును మెరుగుపరుస్తుంది.
Q18. Write a review on India’s climate commitments under the Paris Agreement (2015) and mention how these have been further strengthened in COP26 (2021). In this direction, how has the first Nationally Determined Contribution intended by India been updated in 2022?
(Answer in 250 words) 15
పారిస్ ఒప్పందం (2015) ప్రకారం, భారతదేశం యొక్క వాతావరణ చర్య సమానత్వం మరియు ఉమ్మడి కానీ విభిన్న బాధ్యతలు (CBDR) సూత్రాలచే మార్గనిర్దేశం చేయబడింది. దీని మొదటి జాతీయంగా నిర్ధారించిన సహకారం (NDC)లో మూడు ముఖ్య లక్ష్యాలు ఉన్నాయి: 2030 నాటికి దాని GDP యొక్క ఉద్గారాల తీవ్రతను 2005 స్థాయి నుండి 33-35% తగ్గించడం; 2030 నాటికి శిలాజయేతర ఇంధన వనరుల నుండి 40% విద్యుత్ స్థాపిత సామర్థ్యాన్ని సాధించడం; మరియు 2030 నాటికి 2.5-3 బిలియన్ టన్నుల CO2 సమానమైన అదనపు కార్బన్ సింక్ను సృష్టించడం.
గ్లాస్గోలో జరిగిన COP26 (2021) వద్ద, భారతదేశం 'పంచామృత్' ప్రతిజ్ఞల ద్వారా తన వాతావరణ కట్టుబాట్లను గణనీయంగా బలోపేతం చేసింది. వీటిలో అత్యంత ముఖ్యమైనది 2070 నాటికి నికర సున్నా (Net Zero) ఉద్గారాలను సాధించే దీర్ఘకాలిక లక్ష్యం. 2030 లక్ష్యాలు కూడా మెరుగుపరచబడ్డాయి, ఇందులో కార్బన్ తీవ్రతను 45% తగ్గించడం మరియు పునరుత్పాదక ఇంధనం నుండి 50% శక్తిని పొందడం ఉన్నాయి. తుది ఒప్పందంలో బొగ్గును "దశలవారీగా తొలగించడం" (phase-out) కాకుండా "దశలవారీగా తగ్గించడం" (phase-down) అని పేర్కొనడంలో భారతదేశం కీలక పాత్ర పోషించింది.
ఆగస్టు 2022లో, భారతదేశం తన NDCని అధికారికంగా నవీకరించింది, గ్లాస్గో ప్రతిజ్ఞలను అధికారిక కట్టుబాట్లుగా మార్చింది. నవీకరించబడిన NDC కింది వాటికి కట్టుబడి ఉంది:
2030 నాటికి దాని GDP యొక్క ఉద్గారాల తీవ్రతను 2005 స్థాయి నుండి 45% తగ్గించడం.
2030 నాటికి శిలాజయేతర ఇంధన-ఆధారిత ఇంధన వనరుల నుండి సుమారు 50% సంచిత విద్యుత్ స్థాపిత సామర్థ్యాన్ని సాధించడం. అదనపు కార్బన్ సింక్ సృష్టించే లక్ష్యం మారలేదు. ఇది పర్యావరణ బాధ్యతతో అభివృద్ధి అవసరాలను సమతుల్యం చేస్తూ, తన వాతావరణ ఆశయాన్ని ప్రగతిశీలంగా పెంచుకోవడాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది.
Q19. What are the major challenges to internal security and peace process in the North-Eastern States? Map the various peace accords and agreements initiated by the government in the past decade. (Answer in 250 words) 15
భారతదేశ ఈశాన్య రాష్ట్రాలలో అంతర్గత భద్రత మెరుగుపడింది, అయినప్పటికీ చారిత్రక ఫిర్యాదులు, జాతిపరమైన సంక్లిష్టతలు మరియు భౌగోళిక బలహీనతలలో పాతుకుపోయిన ముఖ్యమైన సవాళ్లు కొనసాగుతున్నాయి, ఇవి సున్నితమైన శాంతి ప్రక్రియకు ముప్పు కలిగిస్తున్నాయి.
అంతర్గత భద్రతకు ప్రధాన సవాళ్లు:
జాతి సంఘర్షణలు & పరిష్కరించని తిరుగుబాట్లు: మణిపూర్లో మెయిటీ మరియు కుకీ-జో వర్గాల మధ్య ఇటీవలి హింస వంటి లోతైన జాతి వైరుధ్యాలు ప్రాథమిక ముప్పుగా మిగిలిపోయాయి. అనేక సమూహాలు శాంతి చర్చలలో చేరినప్పటికీ, తిరుగుబాటు వెనుక ఉన్న ప్రధాన సమస్యలు తరచుగా పరిష్కరించబడవు. 'ఫ్రాంటియర్ నాగాలాండ్' వంటి ప్రత్యేక రాష్ట్రాలు మరియు అధిక స్వయంప్రతిపత్తి కోసం డిమాండ్లు కొనసాగుతున్నాయి, మరియు తుది నాగా రాజకీయ పరిష్కారం ప్రత్యేక జెండా మరియు రాజ్యాంగం కోసం డిమాండ్లపై నిలిచిపోయింది.
అంతర్-రాష్ట్ర సరిహద్దు వివాదాలు: వలసరాజ్యాల కాలం నాటి పటాల నుండి ఉత్పన్నమైన దీర్ఘకాలిక సరిహద్దు వివాదాలు అస్సాం-మేఘాలయ మరియు అస్సాం-మిజోరాం వంటి రాష్ట్రాల మధ్య ఘర్షణ మరియు అప్పుడప్పుడు హింసాత్మక ఘర్షణలకు కారణమవుతున్నాయి.
పోరస్ సరిహద్దులు & బాహ్య కారకాలు: పొరుగున ఉన్న మయన్మార్లో అస్థిరత శరణార్థుల ప్రవాహం, ఆయుధాల అక్రమ రవాణా మరియు నార్కో-టెర్రరిజం సంబంధాలను ప్రోత్సహిస్తుంది, ఇది స్థానిక ఉద్రిక్తతలను పెంచుతుంది. స్వేచ్ఛా కదలికల పాలన (FMR)ను రద్దు చేయాలన్న కేంద్రం ప్రణాళికను నాగాలాండ్ మరియు మిజోరాం వంటి రాష్ట్రాలు వ్యతిరేకిస్తున్నాయి, ఇది జాతీయ భద్రతా అవసరాలు మరియు సరిహద్దు జాతి సంబంధాల మధ్య సంఘర్షణను హైలైట్ చేస్తుంది.
అభివృద్ధి లోటు: ఇటీవలి మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధి ఉన్నప్పటికీ, చారిత్రక నిర్లక్ష్యం మరియు ఆర్థిక అవకాశాల కొరత యువతలో పరాయీకరణకు దోహదం చేస్తాయి, ఇది వారిని తిరుగుబాటుదారుల నియామకానికి గురి చేస్తుంది.
గత దశాబ్దంలో శాంతి ఒప్పందాలు:
ప్రభుత్వం సంభాషణల విధానాన్ని అనుసరించింది, దీని ఫలితంగా అనేక కీలక ఒప్పందాలు జరిగాయి:
నాగా శాంతి ప్రక్రియ: దశాబ్దాల నాటి సమస్యకు పరిష్కారం కనుగొనడానికి NSCN-IMతో ఫ్రేమ్వర్క్ ఒప్పందం (2015) మరియు నాగా నేషనల్ పొలిటికల్ గ్రూప్స్ (NNPGs)తో అంగీకరించిన స్థానం (2017) పై సంతకాలు చేయబడ్డాయి. NSCN (K) నికి గ్రూప్తో కాల్పుల విరమణ (2021) పై కూడా సంతకం చేయబడింది.
అస్సాం ఒప్పందాలు: బోడో శాంతి ఒప్పందం (2020), కర్బీ ఆంగ్లాంగ్ ఒప్పందం (2021), మరియు ఉల్ఫా యొక్క చర్చల-అనుకూల వర్గంతో ఒప్పందం (2023) తీవ్రవాదాన్ని గణనీయంగా తగ్గించాయి.
ఇతర ఒప్పందాలు: త్రిపురలో NLFTతో ఒప్పందం (2019) మరియు మణిపూర్లో UNLF (పాంబీ వర్గం)తో శాంతి ఒప్పందం (2023) పై సంతకాలు చేయబడ్డాయి.
సరిహద్దు ఒప్పందాలు: అస్సాం-మేఘాలయ (2022) మరియు అస్సాం-అరుణాచల్ ప్రదేశ్ (2023) మధ్య సరిహద్దు వివాదాలను పరిష్కరించడానికి చారిత్రాత్మక ఒప్పందాలపై సంతకాలు చేయబడ్డాయి.
Q20. Why is maritime security vital to protect India’s sea trade? Discuss maritime and coastal security challenges and the way forward. (Answer in 250 words) 15
భారతదేశ ఆర్థిక శ్రేయస్సుకు సముద్ర భద్రత చాలా ముఖ్యమైనది, ఎందుకంటే దేశ వాణిజ్యంలో 95% పరిమాణం ప్రకారం మరియు 70% విలువ ప్రకారం సముద్ర మార్గాల ద్వారా జరుగుతుంది. భారతదేశ పెరుగుతున్న ఆర్థిక వ్యవస్థ సముద్ర వాణిజ్యంతో నేరుగా ముడిపడి ఉంది, ఇది ఇంధన భద్రత మరియు జాతీయ ప్రయోజనాల కోసం సముద్ర రవాణా మార్గాల (SLOCs) భద్రతను కీలకం చేస్తుంది.
సముద్ర మరియు తీర భద్రతా సవాళ్లు: భారతదేశం తన సముద్ర వాణిజ్యానికి మరియు తీర సమగ్రతకు ముప్పు కలిగించే అనేక సవాళ్లను ఎదుర్కొంటోంది.
భౌగోళిక-రాజకీయ పోటీలు: హిందూ మహాసముద్ర ప్రాంతంలో (IOR) చైనా యొక్క పెరుగుతున్న నౌకాదళ ఉనికి మరియు 'ముత్యాల హారం' వ్యూహం కింద వ్యూహాత్మక ఓడరేవుల అభివృద్ధి ఒక ముఖ్యమైన సవాలు. చైనా మరియు పాకిస్తాన్ నుండి కూడబలుక్కున్న ముప్పు ప్రాంతీయ భద్రతను మరింత క్లిష్టతరం చేస్తుంది.
అంతర్జాతీయ వ్యవస్థీకృత నేరాలు: ఎర్ర సముద్రం మరియు ఏడెన్ గల్ఫ్లో సముద్రపు దొంగతనాలు, సాయుధ దోపిడీలు మరియు వాణిజ్య నౌకలపై డ్రోన్ దాడులు వాణిజ్య మార్గాలను దెబ్బతీస్తాయి. భారతదేశ విశాలమైన తీరప్రాంతం 26/11 ముంబై దాడుల వంటి సముద్ర ఉగ్రవాదానికి మరియు మాదకద్రవ్యాలు, ఆయుధాల అక్రమ రవాణాకు కూడా గురవుతుంది.
అసాంప్రదాయ ముప్పులు: విదేశీ నౌకల ద్వారా అక్రమ, నమోదుకాని మరియు నియంత్రణ లేని (IUU) చేపల వేట సముద్ర వనరులను క్షీణింపజేస్తుంది మరియు తీరప్రాంత జీవనోపాధిని ప్రభావితం చేస్తుంది. చమురు చిందటం మరియు సముద్ర కాలుష్యం వంటి పర్యావరణ విపత్తులు కూడా గణనీయమైన ప్రమాదాలను కలిగిస్తాయి.
భవిష్యత్ కార్యాచరణ: బహుముఖ మరియు సహకార విధానం అవసరం:
సామర్థ్య పెంపు: భారతదేశం తన నౌకాదళ శక్తిని బలోపేతం చేస్తోంది, 2035 నాటికి 170 నౌకల దళంగా మారాలని మరియు IORలో 'నికర భద్రతా ప్రదాత'గా పనిచేయాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.
మెరుగైన నిఘా: ఇన్ఫర్మేషన్ ఫ్యూజన్ సెంటర్-ఇండియన్ ఓషన్ రీజియన్ (IFC-IOR) వంటి సంస్థల ద్వారా మరియు 'సీ విజిల్' వంటి తీర భద్రతా విన్యాసాల ద్వారా సముద్ర డొమైన్ అవగాహన (MDA) ను బలోపేతం చేయడం కీలకం.
అంతర్జాతీయ సహకారం: సాగర్ (ప్రాంతంలోని అందరి కోసం భద్రత మరియు అభివృద్ధి) వంటి ఫ్రేమ్వర్క్ల ద్వారా చురుకైన దౌత్యం మరియు క్వాడ్ యొక్క IPMDA చొరవ వంటి ఫోరమ్ల ద్వారా సమాన ఆలోచనలు గల దేశాలతో భాగస్వామ్యాలు స్వేచ్ఛాయుత, బహిరంగ మరియు నియమ-ఆధారిత సముద్ర క్రమాన్ని నిర్ధారించడానికి చాలా అవసరం.