01. Discuss the salient features of the Harappan architecture. (Answer in 150 words) 10
కాంస్య యుగం నాటి సింధు లోయ నాగరికతకు చిహ్నమైన హరప్పా వాస్తుశిల్పం, దాని అధునాతన పట్టణ ప్రణాళిక మరియు ప్రయోజనాత్మక స్వభావానికి ప్రసిద్ధి చెందింది. దీని ముఖ్య లక్షణం ఒక క్రమబద్ధమైన పట్టణ ప్రణాళిక, ఇది తరచుగా గ్రిడ్ నమూనాలో ఉండేది, రహదారులు లంబ కోణాలలో ఖండించుకునేవి. నగరాలు సాధారణంగా ఒక కోటగోడతో కూడిన 'కోట' (Citadel), ఇది బహుశా పాలకవర్గం మరియు ప్రజా నిర్మాణాల కోసం, మరియు సామాన్య ప్రజల నివాసాల కోసం ఒక 'దిగువ పట్టణం' గా విభజించబడ్డాయి.
1:2:4 నిష్పత్తిలో అధిక-నాణ్యత గల, ప్రామాణికమైన కాల్చిన ఇటుకల భారీ వినియోగం ఒక ముఖ్యమైన పురోగతి, ముఖ్యంగా సమకాలీన ఈజిప్ట్ వంటి నాగరికతలతో పోలిస్తే, వారు ప్రధానంగా ఎండబెట్టిన ఇటుకలను ఉపయోగించారు. హరప్పా యొక్క అత్యంత విశిష్టమైన విజయం అధునాతనమైన, కప్పబడిన మురుగునీటి పారుదల వ్యవస్థ; దాదాపు ప్రతి ఇల్లు వీధి కాలువలకు అనుసంధానించబడి, ప్రాచీన ప్రపంచంలో పారిశుధ్యం మరియు ప్రజారోగ్యం పట్ల అసమానమైన శ్రద్ధను ప్రతిబింబిస్తుంది.
మెసొపొటేమియాలో వలె స్మారక రాజభవనాలు లేదా దేవాలయాలు లేనప్పటికీ, హరప్పన్లు మొహెంజొదారోలో మహా స్నానవాటిక (ఆచార ప్రయోజనాల కోసం) మరియు నిల్వ కోసం పెద్ద ధాన్యాగారాలు వంటి ఆకట్టుకునే ప్రజా నిర్మాణాలను నిర్మించారు. అదనంగా, ధోలవిరా వంటి ప్రదేశాలు జలాశయాలు మరియు ఆనకట్టలతో కూడిన అధునాతన నీటి నిర్వహణ వ్యవస్థలను ప్రదర్శిస్తాయి.
02. Examine the main aspects of Akbar’s religious syncretism. (Answer in 150 words) 10
అక్బర్ యొక్క మత సమన్వయ విధానం ఆయన ఆధ్యాత్మిక అన్వేషణ మరియు తన విభిన్న సామ్రాజ్యాన్ని ఏకం చేయాలనే రాజకీయ అవసరం నుండి ఉద్భవించింది. దీని పరిణామంలో అనేక ముఖ్యమైన అంశాలు ఉన్నాయి.
ఫతేపూర్ సిక్రీలో 'ఇబాదత్ ఖానా' (ప్రార్థన మందిరం, 1575) స్థాపన దీనికి పునాది. ఇక్కడ హిందూ, జైన, క్రైస్తవ, జొరాస్ట్రియన్ వంటి అన్ని మతాల పండితుల మధ్య తాత్విక చర్చలు జరిగేవి. ఈ చర్చల ద్వారానే ఆయన ప్రధాన తత్వమైన 'సుల్హ్-ఇ-కుల్' (అందరితో శాంతి) రూపుదిద్దుకుంది, ఇది సార్వత్రిక సహనాన్ని ప్రోత్సహించింది.
పరిపాలనాపరంగా, ఆయన ముస్లిమేతరులపై విధించే జిజియా (1564) మరియు తీర్థయాత్ర పన్నును (1563) రద్దు చేశారు. మహాభారతం (రజ్మ్నామా), రామాయణం వంటి సంస్కృత గ్రంథాలను పర్షియన్ భాషలోకి అనువదింపజేసి సాంస్కృతిక సమైక్యతను పెంపొందించారు.
1582లో, అక్బర్ 'తౌహీద్-ఇ-ఇలాహి' (దైవ ఏకత్వం) ను ప్రవేశపెట్టారు. ఇది ఒక కొత్త మతం కాదు, కానీ అన్ని మతాలలోని మంచి సూత్రాలను కలిపి, ఏకేశ్వరోపాసన మరియు నైతిక ప్రవర్తనను నొక్కి చెప్పే ఒక సూఫీ తరహా ఆధ్యాత్మిక మార్గం.
03. ‘The sculptors filled the Chandella artform with resilient vigor and breadth of life.’ Elucidate. (Answer in 150 words) 10
9వ మరియు 13వ శతాబ్దాల మధ్య, ముఖ్యంగా ఖజురహో లో వృద్ధి చెందిన చండేల కళ, దాని శిల్పులచే నింపబడిన అద్భుతమైన శక్తి మరియు జీవిత విస్తృతికి నిదర్శనం. దీనిని రెండు ప్రధాన అంశాల ద్వారా వివరించవచ్చు.
మొదట, 'స్థితిస్థాపక శక్తి' ఆకృతుల యొక్క గతిశీల మరియు సున్నితమైన చిత్రణలో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. నిశ్చల రూపాలను తిరస్కరించి, శిల్పులు లయబద్ధమైన కదలిక మరియు శక్తి యొక్క భావాన్ని సృష్టించడానికి త్రిభంగ వంటి వక్రీకృత భంగిమలను ఉపయోగించారు. మానవ రూపాలు నిండుగా, జీవశక్తితో ఉట్టిపడుతూ, రాయికి జీవం పోసినట్లుగా ఉంటాయి. ఇది దేవతలు, మానవులు మరియు జంతువుల సజీవ సమూహాన్ని సృష్టిస్తుంది, ఆలయ గోడలను ఒక శక్తివంతమైన చిత్రపటంగా మారుస్తుంది.
రెండవది, 'జీవిత విస్తృతి' అసమానమైన ఇతివృత్త వైవిధ్యం ద్వారా సంగ్రహించబడింది. శిల్పాలు కేవలం మతపరమైన ప్రతిమలకే పరిమితం కాకుండా, మధ్యయుగ జీవితం యొక్క సమగ్ర దృక్పథాన్ని కలిగి ఉంటాయి. అవి సంగీతకారులు, నృత్యకారులు మరియు యోధుల లౌకిక దృశ్యాలను, దైవిక జీవులు మరియు పౌరాణిక కథనాలతో పాటు చిత్రీకరిస్తాయి. ప్రసిద్ధ శృంగారభరితమైన 'మిథున' శిల్పాలు మానవ ప్రేమ మరియు సాన్నిహిత్యాన్ని అద్భుతమైన స్పష్టతతో అన్వేషిస్తాయి, ఇది జీవితంలోని అన్ని కోణాలలో శుభాన్ని మరియు ఉత్సవాన్ని సూచిస్తుంది. కందరియా మహాదేవ ఆలయం ఈ అద్భుతమైన సంశ్లేషణకు ఒక ప్రధాన ఉదాహరణ.
04. How are climate change and the sea level rise affecting the very existence of many island nations? Discuss with examples. (Answer in 150 words)10
వాతావరణ మార్పు మరియు దానితో ముడిపడి ఉన్న సముద్ర మట్టాల పెరుగుదల అనేక లోతట్టు ద్వీప దేశాల ఉనికికే పెను ముప్పుగా పరిణమించాయి. చారిత్రక ఉద్గారాలలో అతి తక్కువ పాత్ర పోషించిన ఈ దేశాలు, వాతావరణ సంక్షోభం యొక్క తీవ్ర పరిణామాలను అనుపాతానికి మించి ఎదుర్కొంటున్నాయి.
ప్రధాన ప్రభావం హిమానీనదాలు కరగడం మరియు సముద్రాల ఉష్ణ విస్తరణ వలన సముద్ర మట్టాలు వేగంగా పెరగడం. ఉపగ్రహ రికార్డుల మొదటి దశాబ్దానికి, చివరి దశాబ్దానికి మధ్య సముద్ర మట్టం పెరుగుదల రేటు రెట్టింపు అయిందని ఒక అధ్యయనం పేర్కొంది. ఇది భూమి శాశ్వతంగా మునిగిపోవడం, తీరప్రాంత కోత మరియు మంచినీటి జలవనరులలోకి ఉప్పునీరు చొచ్చుకుపోవడానికి దారితీస్తుంది, ఇది వ్యవసాయం మరియు తాగునీటి సరఫరాకు ముప్పు కలిగిస్తుంది. ఉదాహరణకు, తువాలు పూర్తిగా మునిగిపోయే ప్రమాదాన్ని ఎదుర్కొంటోంది మరియు మెటావర్స్లో తన డిజిటల్ ప్రతిరూపాన్ని సృష్టించడానికి ప్రణాళిక వేస్తోంది.
అంతేకాకుండా, వేడెక్కిన సముద్రాలు తుఫానుల వంటి తీవ్రమైన వాతావరణ సంఘటనలను మరింత తరచుగా మరియు తీవ్రంగా మారుస్తాయి. ఉదాహరణకు, వనాటు పామ్ తుఫాను కారణంగా నాశనమైంది, ఇది దాని 95% పంటలను తుడిచిపెట్టింది.
చివరికి, ఈ కారణాలు బలవంతపు వలసలకు దారితీస్తాయి, మొత్తం జనాభాను వాతావరణ శరణార్థులుగా మారుస్తాయి. ఫిజీ వంటి దేశాలు ఇప్పటికే అనేక బలహీన గ్రామాలను లోతట్టు ప్రాంతాలకు తరలిస్తున్నాయి.
05. What are non-farm primary activities? How are these activities related to physiographic features in India? Discuss with suitable examples. (Answer in 150 words)10
వ్యవసాయేతర ప్రాథమిక కార్యకలాపాలు అంటే పంటల సాగు మినహా, సహజ వనరులను నేరుగా వెలికితీయడం. గనుల తవ్వకం, అటవీ ఉత్పత్తుల సేకరణ, చేపలు పట్టడం, మరియు పశుపోషణ వంటి ఈ కార్యకలాపాలు, వ్యవసాయంపై మాత్రమే ఆధారపడకుండా గ్రామీణ జీవనోపాధిని వైవిధ్యపరచడానికి కీలకం.
భారతదేశంలో ఈ కార్యకలాపాల స్థానం దాని విభిన్న భౌగోళిక స్వరూపాలతో అంతర్గతంగా ముడిపడి ఉంది.
గనుల తవ్వకం మరియు క్వారీయింగ్ ఖనిజ సంపద అధికంగా గల ద్వీపకల్ప పీఠభూమిలో, ముఖ్యంగా జార్ఖండ్, ఒడిశా, ఛత్తీస్గఢ్లోని చోటానాగ్పూర్ ప్రాంతం మరియు అరావళి శ్రేణులలో కేంద్రీకృతమై ఉన్నాయి.
అటవీ ఉత్పత్తుల సేకరణ, కలప, వంటచెరకు మరియు ఔషధ మూలికల సేకరణ, హిమాలయాలు మరియు పశ్చిమ కనుమల అటవీ వాలు ప్రాంతాలలో ప్రధానంగా జరుగుతుంది.
మత్స్య పరిశ్రమ భారతదేశ విస్తారమైన తీర మైదానాలు మరియు ద్వీప సమూహాలలో ఒక ముఖ్యమైన వృత్తి. గంగా మరియు బ్రహ్మపుత్ర వంటి ఉత్తర మైదానాలలోని నదీ వ్యవస్థలలో అంతర్గత చేపల పెంపకం కూడా ముఖ్యమైనది.
పశుపోషణ గడ్డిలు మరియు బకర్వాల్స్ వంటి సంచార జాతులు హిమాలయాలలోని ఎత్తైన పచ్చిక బయళ్లలో మరియు రాజస్థాన్ యొక్క శుష్క ప్రాంతాలలో పాటిస్తాయి.
06. Explain briefly the ecological and economic benefits of solar energy generation in India with suitable examples. (Answer in 150 words)10
భారతదేశంలో సౌరశక్తి ఉత్పాదన దేశం యొక్క సుస్థిర అభివృద్ధి మరియు ఇంధన భద్రత లక్ష్యాలకు అనుగుణంగా, అపారమైన పర్యావరణ మరియు ఆర్థిక ప్రయోజనాలను అందిస్తుంది.
పర్యావరణపరంగా, సౌరశక్తి భారతదేశ వాతావరణ కార్యాచరణ వ్యూహానికి మూలస్తంభం. ఇది ఒక స్వచ్ఛమైన ఇంధన వనరుగా, గ్రీన్హౌస్ వాయు ఉద్గారాలను గణనీయంగా తగ్గిస్తుంది, 2030 నాటికి 500 GW శిలాజ రహిత ఇంధన సామర్థ్యం మరియు 2070 నాటికి నెట్-జీరో ఉద్గారాల యొక్క ప్రతిష్టాత్మక NDC లక్ష్యాలను సాధించడంలో సహాయపడుతుంది। ఇది దేశ విద్యుత్ ఉత్పత్తిలో దాదాపు సగం వాటా ఉన్న బొగ్గు ఆధారిత విద్యుత్ను భర్తీ చేయడం ద్వారా వాయు కాలుష్యాన్ని నేరుగా ఎదుర్కొంటుంది। అంతేకాకుండా, రాజస్థాన్లోని భడ్లా సోలార్ పార్క్ వంటి భారీ సౌర పార్కులు తరచుగా బంజరు భూములలో అభివృద్ధి చేయబడుతున్నాయి, ఇది సుస్థిర భూ వినియోగాన్ని ప్రోత్సహిస్తుంది।
ఆర్థికంగా, సౌరశక్తి దిగుమతి చేసుకున్న శిలాజ ఇంధనాలపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించడం ద్వారా ఇంధన భద్రతను పెంచుతుంది, తద్వారా విలువైన విదేశీ మారకాన్ని ఆదా చేస్తుంది। సౌర విద్యుత్ ధరలు సాంప్రదాయ వనరుల కన్నా తక్కువ స్థాయికి చేరి, అత్యంత పోటీతత్వాన్ని సాధించాయి। ఇది తయారీ, సంస్థాపన మరియు నిర్వహణ రంగాలలో లక్షలాది ఉద్యోగాలను సృష్టించే సామర్థ్యం ఉన్న ఒక ప్రధాన ఉద్యోగ కల్పన రంగం। పీఎం-కుసుమ్ వంటి పథకాలు రైతులు అదనపు సౌరశక్తిని అమ్మి, వారి ఆదాయాన్ని పెంచుకోవడానికి దోహదపడతాయి, వారిని 'అన్నదాతల' నుండి 'ఊర్జదాతలుగా' మారుస్తున్నాయి। అదే సమయంలో, పీఎం సూర్య ఘర్ యోజన గృహాలకు ఉచిత విద్యుత్ను అందించి, ఏటా ₹15,000-18,000 ఆదా చేస్తుంది।
07. What are Tsunamis ? How and where are they formed ? What are their consequences ? Explain with examples. (Answer in 150 words)10
సునామీ, "నౌకాశ్రయపు అల" అని అర్థం వచ్చే జపనీస్ పదం, ఇది సముద్ర గర్భంలో పెద్ద ఎత్తున, ఆకస్మికంగా సంభవించే కల్లోలాల వలన ఏర్పడే శక్తివంతమైన సముద్ర అలల శ్రేణి. వీటిని తరచుగా ఆటుపోటు అలలు అని పిలిచినా, వీటికి ఆటుపోట్లతో సంబంధం లేదు; ఇవి భూకంప సంబంధిత సముద్ర అలలు.
ఇవి ప్రధానంగా శక్తివంతమైన సముద్ర గర్భ భూకంపాల (ప్రమాణం >6.5) వలన ఏర్పడతాయి, ముఖ్యంగా టెక్టోనిక్ ప్లేట్లు ఢీకొనే సబ్డక్షన్ జోన్లలో. సముద్ర గర్భంలో భూపాతాలు మరియు అగ్నిపర్వత విస్ఫోటనాలు కూడా ఇతర ముఖ్య కారణాలు, ఇవి నిమిషాల వ్యవధిలో వినాశకరమైన స్థానిక సునామీలను సృష్టించగలవు. సుమారు 80% సునామీలు పసిఫిక్ మహాసముద్రంలోని భౌగోళికంగా చురుకైన "రింగ్ ఆఫ్ ఫైర్"లో ఉద్భవిస్తాయి. భారతదేశానికి, ప్రధాన సునామీ ఉత్పాదక ప్రాంతాలు హిందూ మహాసముద్రంలోని జావా-సుమత్రా ప్రాంతం మరియు అరేబియా సముద్రంలోని మక్రాన్ ప్రాంతం.
వాటి పర్యవసానాలు విపత్తుకరంగా ఉంటాయి. లోతైన సముద్రాలలో గంటకు 800 కిలోమీటర్ల వేగంతో ప్రయాణించి, తీరానికి సమీపంలో అలలు భారీ ఎత్తుకు చేరుకొని, తీవ్రమైన వరదలు, మౌలిక సదుపాయాల విధ్వంసం, మరియు అపారమైన ప్రాణనష్టాన్ని కలిగిస్తాయి. ఉదాహరణకు, సుమత్రా సమీపంలో వచ్చిన భూకంపం వలన ఏర్పడిన 2004 హిందూ మహాసముద్ర సునామీ 14 దేశాలలో 230,000 మందికి పైగా ప్రజలను బలిగొంది మరియు భారతదేశ తీరాన్ని నాశనం చేసింది. అలాగే, 2011 జపాన్ సునామీ ఫుకుషిమా అణు విపత్తుకు దారితీసింది.
08. How does smart city in India, address the issues of urban poverty and distributive justice ? (Answer in 150 words)10
స్మార్ట్ సిటీస్ మిషన్ (SCM) యొక్క లక్ష్యం సుస్థిరమైన మరియు సమ్మిళిత పట్టణాభివృద్ధి ద్వారా జీవన నాణ్యతను మెరుగుపరచడం. సిద్ధాంతపరంగా, ఇది పేదల కోసం సరసమైన గృహాలు వంటి కీలక మౌలిక సదుపాయాలపై దృష్టి సారించడం మరియు మెరుగైన సేవల కోసం సాంకేతికతను ఉపయోగించడం ద్వారా పట్టణ పేదరికాన్ని పరిష్కరిస్తుంది. ఇది అట్టడుగు వర్గాలకు మద్దతుగా PMAY-U (గృహనిర్మాణం), DAY-NULM (జీవనోపాధి), మరియు PM-స్వనిధి (వీధి వ్యాపారులు) వంటి సంక్షేమ పథకాలతో ఏకీకరణను ఊహించింది.
అయితే, పంపిణీ న్యాయంపై దీని విధానం చాలా వివాదాస్పదంగా ఉంది. 'ప్రాంత-ఆధారిత అభివృద్ధి' నమూనా చిన్న, తరచుగా సంపన్న ప్రాంతాలపై దృష్టి పెడుతుందని, పట్టణ పేదలు నివసించే ప్రాంతాలను విస్మరిస్తుందని విమర్శకులు వాదిస్తున్నారు. ఈ టెక్-కేంద్రీకృత, మూలధన-అధారిత విధానం తరచుగా ప్రాథమిక అవసరాల కంటే సుందరీకరణకు ప్రాధాన్యత ఇస్తుంది. మరింత తీవ్రంగా, SCM ప్రాజెక్టులు మురికివాడల నివాసితులు మరియు వీధి వ్యాపారుల స్థానభ్రంశానికి దారితీశాయి, వారి దుర్బలత్వాన్ని తగ్గించడానికి బదులుగా మరింత పెంచాయి. అందువల్ల, ప్రజల-కేంద్రీకృత, భాగస్వామ్య ప్రణాళిక వైపు మారకపోతే, ఈ మిషన్ పట్టణ అసమానతలను మరింత పెంచే ప్రమాదం ఉంది.
09. The ethos of civil service in India stand for the combination of professionalism with nationalistic consciousness – Elucidate. (Answer in 150 words)10
సర్దార్ పటేల్ చేత 'భారత ఉక్కు చట్రం' గా అభివర్ణించబడిన భారత సివిల్ సర్వీస్ యొక్క నైతికత (ethos), వృత్తి నైపుణ్యం మరియు లోతుగా పాతుకుపోయిన జాతీయ స్పృహల యొక్క విశిష్టమైన సంశ్లేషణ.
వృత్తి నైపుణ్యం అనేది యూనియన్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ (UPSC) నిర్వహించే యోగ్యత-ఆధారిత మరియు నిష్పాక్షిక నియామక ప్రక్రియలో పాతుకుపోయింది, ఇది ఎంపిక ఆశ్రిత పక్షపాతంపై కాకుండా సామర్థ్యంపై ఆధారపడి ఉంటుందని నిర్ధారిస్తుంది. ఈ వృత్తిపరమైన లక్షణం రాజ్యాంగ సూత్రాలు, చట్టబద్ధమైన పాలన, రాజకీయ తటస్థత మరియు జవాబుదారీతనం పాటించడం ద్వారా మరింత నిర్వచించబడింది. సివిల్ సర్వెంట్లు విధానాలను సమర్థవంతంగా అమలు చేస్తూ, రాజకీయ కార్యనిర్వాహక వర్గానికి నిష్పాక్షిక సలహాలను అందిస్తూ, ఆధునిక పాలనకు చోదకశక్తిగా ఉంటారని ఆశిస్తారు.
ఈ వృత్తి నైపుణ్యం బలమైన జాతీయ స్పృహతో మిళితమై ఉంది, ఇది భారతదేశ సార్వభౌమాధికారం, ఐక్యత మరియు సమగ్రతను కాపాడాలని ఆదేశిస్తుంది. అఖిల భారత సర్వీసులు జాతీయ సమైక్యతకు కీలకమైన సాధనాలుగా రూపొందించబడ్డాయి, అధికారులు యావత్ దేశానికి సేవ చేయడానికి ప్రాంతీయ, భాషాపరమైన లేదా మతపరమైన విధేయతలను అధిగమించాల్సిన అవసరం ఉంది. వారి ప్రాథమిక విధి దేశ నిర్మాణం మరియు ప్రజల సంక్షేమాన్ని ప్రోత్సహించడం, ఇది రాజ్యాంగంలోని సౌభ్రాతృత్వ స్ఫూర్తితో మార్గనిర్దేశం చేయబడింది.
10. Do you think that globalization results in only an aggressive consumer culture ? Justify your answer. (Answer in 150 words)10
ప్రపంచీకరణ దూకుడు స్వభావం గల వినియోగదారుల సంస్కృతిని గణనీయంగా ప్రోత్సహిస్తున్నప్పటికీ, ఇది దాని ఏకైక ఫలితం అని చెప్పడం సరళీకరణ అవుతుంది. ప్రపంచీకరణ అనేది విస్తృతమైన ఆర్థిక, సామాజిక మరియు సాంస్కృతిక ప్రభావాలతో కూడిన బహుముఖ ప్రక్రియ.
వినియోగదారుల సంస్కృతి ప్రోత్సాహం: ప్రపంచీకరణ తరచుగా సాంస్కృతిక సజాతీయతకు దారితీస్తుంది, దీనిలో ఆర్థికంగా ఆధిపత్యం చెలాయించే పాశ్చాత్య సమాజాల సంస్కృతి ఇతరులపై తన ముద్ర వేస్తుంది. ఈ ప్రక్రియను బహుళజాతి సంస్థలు, ప్రపంచవ్యాప్త ప్రకటనలు మరియు మీడియా నడిపిస్తాయి, ఇవి "వినియోగ సంస్కృతిని" ప్రోత్సహిస్తాయి. భారతదేశంలో, ముఖ్యంగా పట్టణ యువతలో విదేశీ బ్రాండ్లు, ఫాస్ట్ ఫుడ్ మరియు పాశ్చాత్య ఫ్యాషన్కు పెరుగుతున్న ఆదరణ దీనికి నిదర్శనం. ఈ వినియోగదారుల తత్వం తరచుగా విజయం మరియు సంపదను ప్రదర్శించాలనే ఆకాంక్షతో ప్రేరేపించబడుతుంది.
వినియోగదారుల తత్వం దాటి విస్తృత ప్రభావాలు: అయితే, ప్రపంచీకరణ ప్రభావాలు చాలా విభిన్నమైనవి:
ఆర్థిక ఏకీకరణ మరియు శ్రేయస్సు: ఇది భారతదేశాన్ని ప్రపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థలో ఏకీకృతం చేసింది, ఐటీ, సేవలు మరియు తయారీ రంగాలలో ఉద్యోగాలు సృష్టించింది మరియు కొత్త సాంకేతికతలు, మార్కెట్లకు ప్రాప్యతను కల్పించింది.
సాంస్కృతిక మార్పిడి మరియు 'గ్లోకలైజేషన్': ఈ ప్రక్రియ ఏకపక్షం కాదు. ఇది 'గ్లోకలైజేషన్' ను కూడా ప్రోత్సహించింది, ఇక్కడ ప్రపంచ ఉత్పత్తులు స్థానిక సంస్కృతులకు అనుగుణంగా మార్చబడతాయి, ఉదాహరణకు భారతదేశంలో మెక్డొనాల్డ్స్ శాకాహార ఎంపికలను అందించడం. ఇది భారతీయ సంస్కృతికి, ఆధ్యాత్మికత, హస్తకళలు మరియు సినిమా వంటి వాటికి ప్రపంచ వేదికను కూడా అందించింది.
సామాజిక మరియు రాజకీయ మార్పులు: ఇది ప్రజాస్వామ్యం, మానవ హక్కులు మరియు సామాజిక న్యాయానికి సంబంధించిన ఆలోచనల మార్పిడిని సులభతరం చేస్తుంది, కుటుంబ నిర్మాణాలు మరియు వివాహం వంటి సాంప్రదాయ సామాజిక నిబంధనలలో మార్పులకు దారితీస్తుంది.
కాబట్టి, మార్కెట్-ఆధారిత ప్రపంచీకరణ యొక్క ఒక ప్రధాన పరిణామం దూకుడు స్వభావం గల వినియోగదారుల సంస్కృతి అయినప్పటికీ, ఇది దాని ఏకైక ఫలితం కాదు. ఈ ప్రక్రియ ఆర్థిక వృద్ధి మరియు సాంస్కృతిక సంశ్లేషణకు అవకాశాలతో పాటు, అసమానత మరియు సాంస్కృతిక క్షీణత వంటి సవాళ్లను కూడా తెస్తుంది.
11. Mahatma Joti Rao Phule’s writings and efforts of social reforms touched issues of almost all subaltern classes. Discuss. (Answer in 250 words)15
19వ శతాబ్దపు మార్గదర్శక సంఘ సంస్కర్త అయిన మహాత్మా జ్యోతిరావు ఫులే, బ్రాహ్మణ ఆధిపత్యాన్ని ప్రాథమికంగా సవాలు చేస్తూ, దాదాపు అన్ని నిమ్న వర్గాల అంతర్గత సమస్యలను పరిష్కరించే ఒక విప్లవాత్మక దృష్టిని అందించారు. ఆయన ప్రయత్నాలు విడివిడిగా కాకుండా, క్రమానుగత అసమానతపై నిర్మించబడిన సామాజిక నిర్మాణం యొక్క సమగ్ర విమర్శగా ఉన్నాయి.
ఫులే ప్రధానంగా శూద్రులు (వెనుకబడిన కులాలు/OBCలు) మరియు అతి-శూద్రులు (అంటరానివారు/దళితులు) పై దృష్టి పెట్టారు. తన ప్రసిద్ధ రచన 'గులాంగిరి' (బానిసత్వం) ద్వారా, ఆర్యుల ఆధిపత్య పురాణాన్ని విచ్ఛిన్నం చేశారు, నిమ్న కులాలవారే ఆర్యులచే బానిసలుగా చేయబడిన అసలు నివాసులని వాదించారు. ఆయన 1873లో 'సత్యశోధక్ సమాజ్' (సత్యాన్వేషణ సమాజం) ను స్థాపించారు, దీని లక్ష్యం ఈ వర్గాలను విద్య మరియు హేతువాదం ద్వారా విముక్తి చేయడం, మరియు బ్రాహ్మణ పూజారులు లేదా దోపిడీ ఆచారాలు లేని వివాహాలను ప్రోత్సహించడం. అణగారిన ప్రజలను వర్ణించడానికి 'దళిత్' అనే పదాన్ని తొలిసారిగా ఉపయోగించిన ఘనత ఆయనకే దక్కుతుంది.
మహిళా విముక్తి కోసం ఆయన చేసిన కృషి అద్భుతమైనది. పితృస్వామ్యం మరియు కులం ఒకదానితో ఒకటి ముడిపడి ఉన్నాయని గుర్తించి, ఆయన తన భార్య సావిత్రిబాయి ఫులేతో కలిసి 1848లో భారతదేశంలో బాలికల కోసం మొదటి పాఠశాలను ప్రారంభించారు. వారు బాలికలు మరియు అంటరాని పిల్లల కోసం అనేక పాఠశాలలను స్థాపించారు. ఆయన వితంతువుల హక్కుల కోసం పోరాడారు, వారి కోసం ఒక ఆశ్రమాన్ని తెరిచి, వితంతు పునర్వివాహాన్ని సమర్థించారు.
ఇంకా, ఫులే రైతులు మరియు కార్మిక వర్గం (బహుజనులు) యొక్క దుస్థితిని కూడా ప్రస్తావించారు. ఆయన పుస్తకం 'షెత్కార్యాచా అసూద్' (రైతు కొరడా) భూస్వాములు, వడ్డీ వ్యాపారులు మరియు వలసవాద అధికార యంత్రాంగం ద్వారా రైతుల దోపిడీని బహిర్గతం చేసింది. రైతులు మరియు కార్మికుల కోసం రాత్రి పాఠశాలలను స్థాపించడం ద్వారా, ఆయన మొత్తం బహుజన సమాజాన్ని సాధికారపరచాలని కోరారు.
ఫులే యొక్క సమగ్ర దృక్పథం, కుల, లింగ మరియు వర్గ పీడనను విడదీయరానిదిగా పరిగణించింది, ఇది ఆయన సంఘ సంస్కరణలను ప్రత్యేకంగా సమగ్రంగా చేసింది మరియు డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ వంటి భవిష్యత్ నాయకులను ప్రేరేపించి, భారతదేశంలో సామాజిక న్యాయ చర్చను రూపొందించింది.
12. Trace India’s consolidation process during early phase of independence in terms of polity, economy, education and international relations. (Answer in 250 words)15
స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తొలి సంవత్సరాలలో, భారతదేశం తన వలసవాద వారసత్వాన్ని అధిగమించి, సార్వభౌమ, ప్రజాస్వామ్య దేశంగా రూపుదిద్దుకోవడానికి ఒక చారిత్రాత్మక ఏకీకరణ ప్రక్రియను ప్రారంభించింది. ఇది రాజకీయ, ఆర్థిక, విద్యా మరియు అంతర్జాతీయ సంబంధాల రంగాలలో వ్యూహాత్మక కార్యక్రమాల ద్వారా సాధించబడింది.
రాజకీయం: సర్దార్ పటేల్ నాయకత్వంలో 560కి పైగా సంస్థానాలను భారత యూనియన్లో విలీనం చేయడం ద్వారా రాజకీయ ఏకీకరణ ప్రధాన కర్తవ్యంగా మారింది. సంస్థానాలు రక్షణ, విదేశీ వ్యవహారాలు మరియు కమ్యూనికేషన్లపై నియంత్రణను అప్పగించాయి. 1950లో రాజ్యాంగం ఆమోదించడంతో, విభజన ధోరణులను ఎదుర్కోవడానికి బలమైన కేంద్ర ప్రభుత్వంతో కూడిన లౌకిక, ప్రజాస్వామ్య గణతంత్ర రాజ్యం ఏర్పడింది. తదనంతరం, రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 1956 ద్వారా రాష్ట్రాల భాషా ప్రయుక్త పునర్వ్యవస్థీకరణ జరిగింది, ఇది ప్రాంతీయ ఆకాంక్షలను గౌరవిస్తూ జాతీయ ఐక్యతను బలోపేతం చేసింది।
ఆర్థిక వ్యవస్థ: వలస పాలన నుండి వారసత్వంగా వచ్చిన ఆర్థిక వెనుకబాటుతనాన్ని ఎదుర్కోవడానికి, భారతదేశం పంచవర్ష ప్రణాళికల ద్వారా ప్రణాళికాబద్ధమైన అభివృద్ధి నమూనాను స్వీకరించింది। నెహ్రూ యుగం ఒక బలమైన ప్రభుత్వ రంగంతో కూడిన స్వావలంబన, మిశ్రమ ఆర్థిక వ్యవస్థను నిర్మించడంపై దృష్టి సారించింది. పటిష్టమైన పారిశ్రామిక పునాది కోసం "ఆధునిక భారత దేవాలయాలు"గా పిలువబడే ఆనకట్టలు, భారీ పరిశ్రమలు స్థాపించబడ్డాయి। భూస్వామ్య వ్యవసాయ వ్యవస్థను తొలగించడానికి భూ సంస్కరణలు ప్రారంభించబడ్డాయి।
విద్య: ప్రభుత్వం జాతీయ విద్యా విధానాన్ని ఏర్పాటు చేసి, సామూహిక నిరక్షరాస్యతను నిర్మూలించడంపై దృష్టి పెట్టింది। భాషా విధానం ఒక పెద్ద సవాలుగా నిలిచింది. హిందీ, ఇంగ్లీష్ మరియు ప్రాంతీయ భాషల మధ్య సమతుల్యత కోసం త్రిభాషా సూత్రాన్ని అనుసరించారు। అయితే, దక్షిణ రాష్ట్రాలలో తీవ్ర వ్యతిరేకత కారణంగా అధికార భాషల చట్టం, 1963 ద్వారా ఇంగ్లీష్ను సహ అధికార భాషగా నిరవధికంగా కొనసాగించారు।
అంతర్జాతీయ సంబంధాలు: ప్రచ్ఛన్న యుద్ధ సమయంలో, భారతదేశం తన వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తిని కాపాడుకోవడానికి అలీన ఉద్యమం (NAM) కు నాయకత్వం వహించింది। దీని విదేశాంగ విధానం పంచశీల సూత్రాలు మరియు బలమైన వలసవాద వ్యతిరేక వైఖరిపై ఆధారపడింది। అయితే, పాకిస్తాన్ మరియు చైనా వంటి పొరుగు దేశాలతో సంబంధాలు సవాలుగా మిగిలిపోయాయి।
13. The French Revolution has enduring relevance to the contemporary world. Explain. (Answer in 250 words)15
1789 నాటి ఫ్రెంచ్ విప్లవం ఆధునిక ప్రపంచ చరిత్ర గతిని సమూలంగా మార్చిన ఒక కీలక ఘట్టం. దాని ఆదర్శాలైన 'స్వేచ్ఛ, సమానత్వం, సౌభ్రాతృత్వం' నేటికీ సమకాలీన ప్రపంచానికి అత్యంత అవసరమైనవిగా నిలుస్తూ, ఆధునిక రాజకీయ ఆలోచనలను, సామాజిక ఉద్యమాలను మరియు జాతీయ-రాజ్య భావనను ప్రభావితం చేస్తున్నాయి.
ఈ విప్లవం యొక్క అత్యంత శాశ్వతమైన రాజకీయ వారసత్వం ప్రజా సార్వభౌమాధికారం అనే సూత్రం. అధికారం ఒక చక్రవర్తికి కాకుండా ప్రజలకే చెందుతుందని ఇది స్థాపించింది. ఈ భావన ఆధునిక గణతంత్రవాదం మరియు ప్రజాస్వామ్యానికి పునాది. 'మానవ మరియు పౌర హక్కుల ప్రకటన' చట్టం ముందు సమానత్వం మరియు సార్వత్రిక హక్కులను ప్రకటించింది, ఇది భారతదేశ స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంతో సహా ప్రపంచవ్యాప్తంగా రాజ్యాంగ ఉద్యమాలకు స్ఫూర్తినిచ్చింది.
సామాజికంగా, ఈ విప్లవం ఫ్యూడల్ మరియు జన్మతః వచ్చిన అధికారాలను కూల్చివేసింది. సమానత్వం కోసం ఈ పోరాటం నేటికీ జాతి, లింగ, ఆర్థిక అసమానతలకు వ్యతిరేకంగా జరుగుతున్న ఆధునిక పోరాటాలలో కొనసాగుతోంది. ఫ్రాన్స్లో ఇటీవల జరిగిన పింఛను సంస్కరణలకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన నిరసనలు మరియు జాతి వివక్షపై సామాజిక అశాంతి ఈ శాశ్వత ఉద్రిక్తతలకు సమకాలీన ఉదాహరణలు.
అంతేకాకుండా, ఈ విప్లవం ఆధునిక జాతీయవాదానికి నాంది పలికింది, ప్రజలను ఒక సార్వభౌమ జాతీయ-రాజ్య పౌరులుగా మార్చింది. ఈ భావన 20వ శతాబ్దంలో ఆసియా మరియు ఆఫ్రికా దేశాలలో వలసవాద వ్యతిరేక ఉద్యమాలకు మరియు కొత్త దేశాల ఏర్పాటుకు ప్రేరణ ఇచ్చింది.
14. Give a geographical explanation of the distribution of off-shore oil reserves of the world. How are they different from the on-shore occurrences of oil reserves? (Answer in 250 words)15
ఆఫ్షోర్ చమురు నిల్వలు అనేవి సముద్రగర్భం కింద, ప్రధానంగా ఖండతీరపు అంచు (continental shelf) మరియు ఒక దేశం యొక్క ప్రత్యేక ఆర్థిక మండలి (EEZ) లో ఉండే హైడ్రోకార్బన్ నిక్షేపాలు. వాటి ప్రపంచ పంపిణీ పురాతన సముద్ర అవక్షేప బేసిన్లతో ముడిపడి ఉన్న నిర్దిష్ట భౌగోళిక పరిస్థితులపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
భౌగోళిక పంపిణీ: ఈ నిల్వలు సముద్ర సంబంధిత అవక్షేప శిలలలో చిక్కుకున్న కర్బన పదార్థం (కెరోజెన్) నుండి ఏర్పడతాయి, ఇవి తరచుగా యాంటిక్లైన్లు మరియు ఫాల్ట్ ట్రాప్ల వంటి నిర్మాణాలలో పేరుకుపోతాయి. ఫలితంగా, ప్రధాన ఆఫ్షోర్ నిల్వలు విస్తృతమైన ఖండతీరపు అంచులు ఉన్న ప్రాంతాలలో కేంద్రీకృతమై ఉన్నాయి. ముఖ్య ప్రపంచ హాట్స్పాట్లు:
పర్షియన్ గల్ఫ్, ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద చమురు ఉత్పాదక ప్రాంతం, సౌదీ అరేబియా, ఇరాన్, యూఏఈ మరియు కువైట్ తీరాలలో విస్తారమైన నిల్వలు ఉన్నాయి.
ఉత్తర సముద్రం, యూరప్కు కీలకమైన వనరు, దీనిని యూకే మరియు నార్వే వంటి దేశాలు వెలికితీస్తున్నాయి.
భారతదేశంలో, ప్రాథమిక ఆఫ్షోర్ నిల్వలు ముంబై హై, బేసిన్ ఫీల్డ్స్ (అరేబియా సముద్రం), మరియు కృష్ణా-గోదావరి, కావేరి బేసిన్లు (బంగాళాఖాతం) లో ఉన్నాయి.
ఆన్షోర్ నిల్వల నుండి వ్యత్యాసం:
ప్రదేశం: ఆఫ్షోర్ చమురును సముద్రగర్భం నుండి వెలికితీస్తారు, అయితే ఆన్షోర్ చమురును భూ ఉపరితలం నుండి డ్రిల్ చేస్తారు.
వెలికితీత & ఖర్చు: ఆఫ్షోర్ డ్రిల్లింగ్ సాంకేతికంగా సంక్లిష్టమైనది, ప్రమాదకరమైనది మరియు చాలా ఖరీదైనది, దీనికి ప్రత్యేక ప్లాట్ఫారమ్లు మరియు నీటి అడుగున పైప్లైన్లు అవసరం. ఆన్షోర్ వెలికితీత তুলনামূলকভাবে ಸರಳ ಮತ್ತು ಅಗ್ಗವಾಗಿದೆ.
పర్యావరణ ప్రమాదాలు: ఆఫ్షోర్ కార్యకలాపాలలో భారీ చమురు లీక్ల ప్రమాదం ఎక్కువగా ఉంటుంది, వీటిని నియంత్రించడం కష్టం మరియు సముద్ర పర్యావరణ వ్యవస్థలను నాశనం చేస్తాయి. ఆన్షోర్ లీక్లు నష్టపరిచేవే అయినా, అవి స్థానికంగా ఉండి, నిర్వహణకు సులభంగా ఉంటాయి.
15. How can Artificial Intelligence (AI) and drones be effectively used along with GIS and RS techniques in locational and areal planning? (Answer in 250 words)15
కృత్రిమ మేధ (AI) మరియు డ్రోన్లను భౌగోళిక సమాచార వ్యవస్థ (GIS) మరియు రిమోట్ సెన్సింగ్ (RS) సాంకేతికతలతో ఏకీకృతం చేయడం ద్వారా, స్థాన మరియు ప్రాంతీయ ప్రణాళిక కోసం ఒక శక్తివంతమైన, డేటా-ఆధారిత ఫ్రేమ్వర్క్ ఏర్పడుతుంది. ఇది పట్టణ, గ్రామీణ మరియు పర్యావరణ నిర్వహణలో విప్లవాత్మక మార్పులు తెస్తోంది.
1. మెరుగైన డేటా సేకరణ: డ్రోన్లు అధిక-రిజల్యూషన్, వాస్తవ-సమయ, సూక్ష్మ-స్థాయి డేటాను అందిస్తాయి, ఇది సాంప్రదాయ ఉపగ్రహ-ఆధారిత RS యొక్క ఖచ్చితత్వ పరిమితులను, ముఖ్యంగా చిన్న ప్రాంతాలలో లేదా మేఘావృత వాతావరణంలో అధిగమిస్తుంది. భారతదేశపు 'స్వామిత్వ' పథకం దీనికి చక్కటి ఉదాహరణ. ఇది గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో ఆస్తి కార్డులను రూపొందించడానికి డ్రోన్లను ఉపయోగిస్తుంది, తద్వారా భూ వివాదాలను తగ్గిస్తుంది. అదేవిధంగా, GHMC వంటి పట్టణ స్థానిక సంస్థలు GIS-ఆధారిత ఆస్తి మ్యాపింగ్ మరియు మౌలిక సదుపాయాల ప్రణాళిక కోసం డ్రోన్లను ఉపయోగిస్తున్నాయి.
2. మేధోపరమైన విశ్లేషణ మరియు అంచనా నమూనాలు: AI మరియు మెషిన్ లెర్నింగ్ (ML) అల్గారిథమ్లు ఈ విస్తారమైన జియోస్పేషియల్ డేటాసెట్లను ప్రాసెస్ చేసి విశ్లేషణను స్వయంచాలకంగా చేస్తాయి మరియు భవిష్యత్ అంచనాలను అందిస్తాయి.
పట్టణ ప్రణాళిక: AI అక్రమ నిర్మాణాలను పర్యవేక్షించడానికి, ఇంటెలిజెంట్ ట్రాన్స్పోర్ట్ సిస్టమ్స్ వంటి స్మార్ట్ సిటీ మౌలిక సదుపాయాలను ప్లాన్ చేయడానికి డ్రోన్ చిత్రాలను విశ్లేషించగలదు.
గ్రామీణాభివృద్ధి: వ్యవసాయంలో, AI డ్రోన్ డేటాను విశ్లేషించి, పంట ఆరోగ్యం మరియు నేల పరిస్థితుల ఆధారంగా వనరుల వినియోగాన్ని ఆప్టిమైజ్ చేయడం ద్వారా ఖచ్చితమైన వ్యవసాయాన్ని ప్రోత్సహిస్తుంది. ఇది MGNREGS వంటి సంక్షేమ పథకాల పర్యవేక్షణకు కూడా తోడ్పడుతుంది.
పర్యావరణ మరియు విపత్తు నిర్వహణ: AI నమూనాలు వరదలు లేదా భూపాతాలకు గురయ్యే ప్రాంతాలను అంచనా వేయగలవు, అటవీ నిర్మూలనను పర్యవేక్షించగలవు.
ఈ సమన్వయం ముడి జియోస్పేషియల్ డేటాను కార్యాచరణ మేధస్సుగా మారుస్తుంది, సాక్ష్యం-ఆధారిత విధాన రూపకల్పన మరియు పాలనను బలోపేతం చేస్తుంది.
16. Discuss how the changes in shape and sizes of continents and ocean basins of the planet take place due to tectonic movements of the crustal masses. (Answer in 250 words)15
భూమిపై ఖండాలు మరియు మహాసముద్రాల ఆకారం, పరిమాణం నిరంతరం మారుతూ ఉంటాయి. దీనికి కారణం భూపటలం యొక్క టెక్టోనిక్ కదలికలు. ఈ ప్రక్రియను ప్లేట్ టెక్టోనిక్స్ సిద్ధాంతం వివరిస్తుంది. ఈ సిద్ధాంతం ప్రకారం, భూమి యొక్క లిథోస్పియర్ అనేక దృఢమైన టెక్టోనిక్ ఫలకాలుగా విభజించబడింది. ఇవి మాంటిల్లోని ఉష్ణప్రసరణ ప్రవాహాల కారణంగా, పాక్షికంగా కరిగిన ఆస్థెనోస్పియర్పై కదులుతాయి.
ఈ మార్పులు ప్రధానంగా ఫలకాల సరిహద్దుల వద్ద జరుగుతాయి:
అభిసరణ సరిహద్దులు (వినాశనం మరియు అభిఘాతం): ఫలకాలు ఒకదానికొకటి ఢీకొన్నప్పుడు, ఖండాల ఆకారం మారుతుంది మరియు సముద్ర బేసిన్లు కుంచించుకుపోతాయి.
ఖండ-ఖండ అభిఘాతం వలన తీవ్రమైన ముడుతలు, భ్రంశాలు ఏర్పడి, భారీ పర్వత శ్రేణులు ఏర్పడతాయి. దీనికి ఉత్తమ ఉదాహరణ హిమాలయాల ఏర్పాటు. భారత ఫలకం గోండ్వానాలాండ్ నుండి విడిపోయి ఉత్తరం వైపు జరిగి, యురేషియన్ ఫలకాన్ని ఢీకొట్టడంతో, పురాతన టెథిస్ సముద్రం మూసుకుపోయి హిమాలయాలు ఏర్పడ్డాయి.
సాగర-ఖండ అభిసరణలో, సాంద్రమైన సాగర ఫలకం ఖండ ఫలకం కిందకు చొచ్చుకుపోతుంది (subduction), దీనివల్ల ఖండంపై అగ్నిపర్వత శ్రేణులు, సముద్రంలో లోతైన కందకాలు (trenches) ఏర్పడతాయి.
విసరణ సరిహద్దులు (సృష్టి): ఫలకాలు ఒకదానికొకటి దూరంగా జరగడం వల్ల కొత్త భూపటలం ఏర్పడుతుంది, ఇది సముద్ర బేసిన్ల సృష్టికి లేదా విస్తరణకు దారితీస్తుంది.
ఖండాలపై ఈ ప్రక్రియ రిఫ్ట్ లోయలను సృష్టిస్తుంది, ఉదాహరణకు తూర్పు ఆఫ్రికా రిఫ్ట్ లోయ, ఇది భవిష్యత్తులో కొత్త సముద్రంగా మారవచ్చు.
సముద్రం కింద, మధ్య-సాగర రిడ్జ్ల వద్ద సముద్ర-తలం విస్తరణ జరిగి, కొత్త సాగర పటలం ఏర్పడి సముద్రం విస్తరిస్తుంది।
టెక్టోనిక్ చక్రం ద్వారా భూమి యొక్క ఉపరితలం నిరంతరం పునర్నిర్మించబడుతుంది, ఇది ఖండాల కదలిక మరియు మహాసముద్రాల జీవిత చక్రాన్ని వివరిస్తుంది।
17. Discuss the distribution and density of population in the Ganga River Basin with special reference to land, soil and water resources. (Answer in 250 words)15
గంగా నదీ పరివాహక ప్రాంతం భారతదేశంలో అతిపెద్దది మరియు అత్యధిక జనాభా కలిగినది, ఇది దేశ జనాభాలో దాదాపు 40% మందికి జీవనాధారం. ఇక్కడి అధిక జనసాంద్రత మరియు జనాభా విస్తరణ, చారిత్రాత్మకంగా దట్టమైన మానవ నివాసాలు మరియు సాంద్ర వ్యవసాయాన్ని ప్రోత్సహించిన భూమి, నేల మరియు నీటి వనరుల సమృద్ధితో విడదీయరాని సంబంధం కలిగి ఉంది.
భూమి మరియు నేల వనరులు: ఈ బేసిన్ గంగా మరియు దాని ఉపనదుల ద్వారా ఏర్పడిన విశాలమైన, సారవంతమైన ఒండ్రు మైదానాలను కలిగి ఉంది. సింధు-గంగా మైదానంగా ప్రసిద్ధి చెందిన ఈ సారవంతమైన భూమి మరియు దాని చదునైన భూభాగం వ్యవసాయానికి మరియు విస్తృతమైన నివాస ప్రాంతాల అభివృద్ధికి అనువైనవి. హరిత విప్లవానికి కేంద్రమైన ఈ ప్రాంతం, వరి మరియు గోధుమ వంటి ప్రధాన పంటల సాంద్ర సాగుకు మద్దతు ఇస్తుంది, తద్వారా అధిక జనాభాను పోషిస్తుంది. దీని ఫలితంగా, ఉత్తర ప్రదేశ్, బీహార్ మరియు పశ్చిమ బెంగాల్ వంటి రాష్ట్రాల్లో అధిక జనసాంద్రత ఉంది.
నీటి వనరులు: జీవనది అయిన గంగా నదీ వ్యవస్థ గృహ, వ్యవసాయ మరియు పారిశ్రామిక ఉపయోగం కోసం సమృద్ధిగా ఉపరితల జలాన్ని అందిస్తుంది. అంతేకాకుండా, ఈ బేసిన్లోని భూగర్భ జల నిల్వలు ప్రపంచంలోనే అతిపెద్దవి, ఇది భూగర్భ జలాలను ఒక కీలక వనరుగా మార్చింది. భూగర్భ జలాలు ఈ ప్రాంత వ్యవసాయం మరియు త్రాగునీటి భద్రతకు వెన్నెముక వంటివి, దాదాపు మూడింట రెండు వంతుల సాగునీటి అవసరాలను మరియు 80% త్రాగునీటి అవసరాలను తీరుస్తున్నాయి. ఉపరితల మరియు భూగర్భ జలాల సులభ లభ్యత, అధిక వ్యవసాయ ఉత్పాదకతను మరియు జనసాంద్రతను నిలబెట్టడంలో కీలక పాత్ర పోషించింది.
అయితే, ఈ అధిక జనసాంద్రత వనరులపై తీవ్రమైన ఒత్తిడిని కలిగిస్తుంది. గొట్టపు బావులపై ఆధారపడిన వ్యవసాయ అభివృద్ధి, భూగర్భ జలాల ఆందోళనకరమైన క్షీణతకు దారితీసింది, దీనివల్ల నీటి మట్టాలు గణనీయంగా తగ్గాయి. అంతేకాకుండా, వేగవంతమైన పట్టణీకరణ మరియు పారిశ్రామికీకరణ వలన గంగా నది తీవ్రంగా కలుషితమైంది. అందువల్ల, గంగా బేసిన్ యొక్క వనరుల సంపద దాని అధిక జనసాంద్రతను వివరిస్తుండగా, దాని విస్తారమైన జనాభా యొక్క దీర్ఘకాలిక శ్రేయస్సు కోసం భూమి మరియు నీటి యొక్క సుస్థిర నిర్వహణ చాలా కీలకం.
18. How do you account for the growing fast food industries given that there are increased health concerns in modern society? Illustrate your answer with the Indian experience. (Answer in 250 words)15
ఆధునిక సమాజంలో ఆరోగ్య సమస్యలు పెరిగినప్పటికీ ఫాస్ట్ ఫుడ్ పరిశ్రమల పెరుగుదలకు శక్తివంతమైన సామాజిక-ఆర్థిక, సాంస్కృతిక మరియు మార్కెట్-ఆధారిత శక్తుల కలయిక కారణమని చెప్పవచ్చు. భారతీయ అనుభవం ఈ వైరుధ్యాన్ని స్పష్టంగా వివరిస్తుంది.
వేగవంతమైన పట్టణీకరణ, పెరుగుతున్న వ్యయార్హ ఆదాయాలు మరియు మారుతున్న జీవనశైలి వంటి సామాజిక-ఆర్థిక పరివర్తన దీనికి ఒక ప్రాథమిక చోదకం. జనాభాలో ఎక్కువ భాగం నగరాలకు వలస వెళ్తూ, ఫార్మల్ వర్క్ఫోర్స్లో చేరడంతో, సాంప్రదాయ వంటలకు సమయం తగ్గి, సౌకర్యవంతమైన, రెడీ-టు-ఈట్ భోజనాలు ఆకర్షణీయమైన ఎంపికగా మారాయి. ఫాస్ట్ ఫుడ్ పరిశ్రమకు ముఖ్య లక్ష్యమైన భారతదేశపు భారీ యువ జనాభా ఈ ధోరణిని మరింత పెంచుతోంది.
అంతేకాకుండా, ఈ పరిశ్రమ పెరుగుదలకు దూకుడు మరియు ఆధునిక మార్కెటింగ్ వ్యూహాలు దోహదపడుతున్నాయి. ఆహార కంపెనీలు "రుచికరమైన" మరియు "చవకైన" ప్రాసెస్ చేసిన ఆహారాలను ప్రోత్సహించడానికి ప్రకటనలపై బిలియన్ల కొద్దీ పెట్టుబడి పెడతాయి, తరచుగా సెలబ్రిటీల ప్రచారాలు మరియు యువ వినియోగదారులను లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. సోషల్ మీడియా ఫుడ్ ఇన్ఫ్లుయెన్సర్ల పెరుగుదల కూడా ఫాస్ట్ ఫుడ్ వినియోగాన్ని ఒక జీవనశైలిగా సాధారణీకరించింది. చవకగా మరియు సులభంగా లభించడం కీలకమైన అంశాలు; అనారోగ్యకరమైన, అల్ట్రా-ప్రాసెస్ చేసిన ఆహారాలు తరచుగా పోషక ప్రత్యామ్నాయాల కంటే చవకగా మరియు విస్తృతంగా లభిస్తాయి, ఇవి గ్రామీణ ప్రాంతాలు మరియు పాఠశాలల్లోకి లోతుగా చొచ్చుకుపోయాయి. ఫలితంగా, భారతదేశ అల్ట్రా-ప్రాసెస్ చేసిన ఆహార రంగం 2011 మరియు 2021 మధ్య దాదాపు 13.4% వార్షిక వృద్ధి రేటును నమోదు చేసింది.
ఈ "పోషకాహార పరివర్తన" భారతదేశపు పెరుగుతున్న ప్రజారోగ్య సంక్షోభంతో నేరుగా సంబంధం కలిగి ఉంది, ఇది "పోషకాహార లోపం యొక్క ద్వంద్వ భారం" మరియు మధుమేహం, అధిక రక్తపోటు మరియు ఊబకాయం వంటి అసంక్రమిత వ్యాధుల (NCDs) పెరుగుదలతో వర్గీకరించబడింది. ఆరోగ్య అవగాహన పెరుగుతున్నప్పటికీ, ఫాస్ట్ ఫుడ్ పరిశ్రమ ద్వారా సృష్టించబడిన సౌలభ్యం, చవకైన ధర మరియు సాంస్కృతిక ఆకర్షణ తరచుగా సగటు వినియోగదారుని ఆరోగ్య పరిగణనలను అధిగమిస్తాయి.
19. Achieving sustainable growth with emphasis on environmental protection could come into conflict with poor people’s needs in a country like India – Comment. (Answer in 250 words)15
భారతదేశం వంటి దేశంలో పర్యావరణ పరిరక్షణకు ప్రాధాన్యతనిస్తూ సుస్థిర వృద్ధిని సాధించడం పేదల అవసరాలతో సంఘర్షణకు దారితీయవచ్చు. అయితే, ఈ సంఘర్షణ సంపూర్ణమైనది కాదు, కానీ ప్రస్తుత, అస్థిర అభివృద్ధి నమూనా యొక్క పర్యవసానం.
అవగతమవుతున్న సంఘర్షణ: పేదరికాన్ని నిర్మూలించాలనే భారతదేశపు ఆవశ్యకత నుండి ఈ ప్రాథమిక ఉద్రిక్తత తలెత్తుతుంది, దీనికి వేగవంతమైన ఆర్థిక వృద్ధి అవసరం. ఈ వృద్ధి శక్తిపై ఎక్కువగా ఆధారపడి ఉంది, బొగ్గు ఒక ప్రధాన వనరు. కఠినమైన పర్యావరణ నిబంధనల ప్రకారం శిలాజ ఇంధనాల నుండి ఆకస్మికంగా మారడం, పేదలకు శక్తి లభ్యతను సురక్షితం చేయడంలో మరియు సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యాలను సాధించడంలో " తప్పనిసరి ఇబ్బందులను" సృష్టించవచ్చు. "న్యాయమైన పరివర్తన" అనే భావన, పునరుత్పాదక శక్తికి వేగంగా మారడం వల్ల బొగ్గు ఆర్థిక వ్యవస్థపై ఆధారపడిన లక్షలాది మంది జీవనోపాధిని కోల్పోయేలా చేస్తుందని, తద్వారా వెనుకబడిన సమూహాల తరతరాల చైతన్యాన్ని నిలిపివేస్తుందని నొక్కి చెబుతుంది. అదేవిధంగా, ఆనకట్టలు లేదా కఠినమైన అటవీ చట్టాల వంటి పెద్ద-స్థాయి అభివృద్ధి లేదా పరిరక్షణ ప్రాజెక్టులు, జీవనాధారం కోసం సహజ వనరులపై ఆధారపడిన స్థానిక మరియు గిరిజన సంఘాలను స్థానభ్రంశం చేస్తాయి.
లక్ష్యాల సమన్వయం: "అభివృద్ధి వర్సెస్ పర్యావరణం" అనే వాదన తరచుగా తప్పుడు ద్వైదీభావం. పర్యావరణ క్షీణతకు ప్రధాన బాధితులు పేదలే, వారు వాయు మరియు నీటి కాలుష్యం, వాతావరణ ప్రేరిత విపత్తులు మరియు వనరుల క్షీణత నుండి అసమానంగా నష్టపోతారు. వారి జీవనోపాధి తరచుగా సహజ పర్యావరణ వ్యవస్థల ఆరోగ్యంతో నేరుగా ముడిపడి ఉంటుంది.
అసలు సంఘర్షణ, ఒక లోపభూయిష్ట, అసమాన వృద్ధి నమూనాకు మరియు పేదలు మరియు పర్యావరణం రెండింటి అవసరాలకు మధ్య ఉంది. పరిష్కారం "ఆర్థికాభివృద్ధి మరియు వాతావరణ మార్పుల ఉపశమన ప్రయత్నాల మధ్య ఉమ్మడి ప్రాతిపదికను కనుగొనడంలో" ఉంది. భారతదేశపు ఆర్థిక ప్రణాళిక, సహజ పర్యావరణానికి హాని కలిగించకుండా సమాన అవకాశాలు మరియు గౌరవప్రదమైన జీవనోపాధిని సృష్టించే ఒక కొత్త నమూనా వైపు మారాలి. ఇందులో ఉద్యోగాలను సృష్టించే హరిత సాంకేతికతలలో పెట్టుబడి పెట్టడం, పర్యావరణ పర్యాటకం వంటి సుస్థిర జీవనోపాధి ప్రత్యామ్నాయాలను ప్రోత్సహించడం, మరియు అభివృద్ధి మానవ ఖర్చుతో రాకుండా చూసుకోవడం వంటివి ఉన్నాయి. అంతిమంగా, పేదల జీవనోపాధి భద్రతను బలోపేతం చేయడం విజయవంతమైన పరిరక్షణకు ఒక ముందస్తు షరతు.
20. Does tribal development in India centre around two axes, those of displacement and of rehabilitation? Give your opinion. (Answer in 250 words)15
భారతదేశంలో గిరిజన అభివృద్ధి కేవలం స్థానభ్రంశం మరియు పునరావాసం అనే రెండు అక్షాల చుట్టూ కేంద్రీకృతమై ఉందని చెప్పడం పాక్షిక సత్యం మాత్రమే. తప్పుదోవ పట్టిన జాతీయ అభివృద్ధి నమూనా కారణంగా ఈ రెండు సమస్యలు ఆదివాసీ వర్గాల అనుభవంలో విషాదకరంగా ఆధిపత్యం చెలాయించినప్పటికీ, అధికారిక విధాన చట్రం చారిత్రాత్మకంగా విస్తృత లక్ష్యాలను కలిగి ఉంది, వాటి అమలులో తీవ్ర లోపాలు ఉన్నప్పటికీ.
స్థానభ్రంశం మరియు లోపభూయిష్ట పునరావాసం యొక్క ఆధిపత్యం: 'జాతీయ అభివృద్ధి' పేరుతో చేపట్టిన పెద్ద డ్యామ్లు, గనులు మరియు పారిశ్రామిక ప్రాజెక్టులు గిరిజన జనాభాను అసమానంగా బాధితులుగా చేశాయనడంలో సందేహం లేదు. సర్దార్ సరోవర్ మరియు పోలవరం డ్యామ్ల వంటి ప్రాజెక్టులు లక్షలాది మంది ఆదివాసీలను నిరాశ్రయులను చేశాయి, తరచుగా వారిని "తీవ్ర పేదరికంలోకి" నెట్టివేశాయి. వలస పాలనలో ప్రారంభమైన ఈ భూమి నుండి దూరం చేసే ప్రక్రియ స్వాతంత్ర్యం తర్వాత కూడా కొనసాగింది, గిరిజనులను వారి జీవనాధారం మరియు సాంస్కృతిక గుర్తింపుకు మూలమైన వారి పూర్వీకుల భూములు మరియు అడవుల నుండి వేరు చేసింది.
ఇంకా, పునరావాస ప్రయత్నాలు అస్థిరంగా మరియు తరచుగా సరిపోనివిగా ఉన్నాయి. త్రిపురలోని అధికారిక బ్రూ పునరావాస ప్రణాళిక మరియు స్థానభ్రంశం చెందిన గుట్టి కోయ గిరిజనుల నిర్లక్ష్యం—వీరికి వారి కొత్త ప్రాంతాలలో గిరిజన హోదా నిరాకరించబడింది మరియు "మానవతా ప్రాతిపదికన" కనీస మద్దతు లభిస్తుంది—మధ్య వ్యత్యాసం వ్యవస్థాగత వైఫల్యాన్ని ఎత్తి చూపుతుంది.
గిరిజన అభివృద్ధి విధానం యొక్క విస్తృత అక్షాలు: అయితే, పేర్కొన్న విధానం ఎల్లప్పుడూ మరింత సంక్లిష్టంగా ఉంది. స్వాతంత్ర్యం తర్వాత, నెహ్రూ యొక్క గిరిజన 'పంచశీల' మార్గదర్శకత్వంలో, వారి విభిన్న సంస్కృతి మరియు స్వయంప్రతిపత్తిని కాపాడుతూనే ఏకీకరణను లక్ష్యంగా చేసుకుంది. ఐదవ మరియు ఆరవ షెడ్యూల్స్ వంటి రాజ్యాంగపరమైన రక్షణలు, మరియు గిరిజన ఉప-ప్రణాళిక వంటివి సమగ్ర సామాజిక-ఆర్థిక అభివృద్ధి కోసం రూపొందించబడ్డాయి.
సమకాలీన పథకాలు ఈ విస్తృత ఆశయాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి. పీఎం-పీవీటీజీ అభివృద్ధి మిషన్ అత్యంత బలహీన వర్గాలకు ప్రాథమిక సౌకర్యాలు కల్పించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది, అయితే ప్రధాన మంత్రి ఆది ఆదర్శ గ్రామ యోజన 'ఆదర్శ గిరిజన గ్రామాలు' సృష్టించాలని కోరుకుంటుంది. అటవీ హక్కుల చట్టం, 2006 వంటి కార్యక్రమాలు వనరులపై హక్కులను పునరుద్ధరించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నాయి.
ముగింపు: నా అభిప్రాయం ప్రకారం, గిరిజన అభివృద్ధి కథనం విధాన రూపకల్పనలో స్థానభ్రంశం మరియు పునరావాసంపై కేంద్రీకృతం కాలేదు, కానీ ఒక విరుద్ధమైన, ప్రధాన స్రవంతి అభివృద్ధి నమూనా యొక్క విషాద వైఫల్యం కారణంగా అలా మారింది. అధికారిక విధానం సంక్షేమం, సాధికారత మరియు సాంస్కృతిక పరిరక్షణ అక్షాలను నిర్దేశిస్తుంది. అయితే, జాతీయ వృద్ధి యొక్క దూకుడు, వనరుల వెలికితీత నమూనా ద్వారా ఇవి క్రమపద్ధతిలో బలహీనపరచబడ్డాయి. దీని ఫలితంగా స్థానభ్రంశం మరియు విఫలమైన పునరావాసం అత్యంత స్పష్టమైన ఫలితాలుగా మిగిలిపోయాయి.