01. Discuss the ‘corrupt practices’ for the purpose of the Representation of the People Act, 1951. Analyze whether the increase in the assets of the legislators and/or their associates, disproportionate to their known sources of income, would constitute ‘undue influence’ and consequently a corrupt practice. (Answer in 150 words) – 10 marks
ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం (RPA), 1951, సెక్షన్ 123 ప్రకారం, 'అవినీతి పద్ధతులు'గా లంచం, అనుచిత ప్రభావం, మరియు మతం లేదా కులం ఆధారంగా శత్రుత్వాన్ని ప్రోత్సహించడాన్ని నిర్వచించింది. సభలో ఓట్లు లేదా ప్రసంగాల కోసం లంచాలు తీసుకునే శాసనసభ్యులకు విచారణ నుండి మినహాయింపు లేదని సుప్రీంకోర్టు ఇటీవల తీర్పు ఇచ్చింది, ఇది అవినీతి వ్యతిరేక ప్రమాణాలను బలోపేతం చేసింది.
ఎన్నికల తర్వాత శాసనసభ్యుల ఆదాయానికి మించిన ఆస్తుల పెరుగుదల RPA కింద ప్రత్యక్షంగా అవినీతి పద్ధతిగా పేర్కొనబడలేదు. కానీ, ఇది అవినీతికి ఒక సూచిక మరియు దీనిపై అవినీతి నిరోధక చట్టం కింద విచారణ జరుగుతుంది. అటువంటి అక్రమ సంపద, "డబ్బు బలం"గా మారి, భవిష్యత్ ఎన్నికలలో 'అనుచిత ప్రభావం' చూపడానికి ఉపయోగించబడవచ్చు, ఇది సెక్షన్ 123(2) ప్రకారం ఒక అవినీతి పద్ధతి. ఇది నగదు లేదా మద్యం పంపిణీ ద్వారా ఓటర్ల స్వేచ్ఛాయుత ఎన్నికల హక్కులలో జోక్యం చేసుకుంటుంది. కాబట్టి, ఆస్తుల సమీకరణ ఇతర చట్టాల పరిధిలోకి వచ్చినప్పటికీ, దానిని ఎన్నికల లాభం కోసం ఉపయోగించడం RPA కింద అవినీతి పద్ధతి అవుతుంది.
02. Comment on the need of administrative tribunals as compared to the court system. Assess the impact of the recent tribunal reforms through rationalization of tribunals made in 2021. (Answer in 150 words) – 10
ప్రशासनిక ట్రిబ్యునళ్లు, 323A మరియు 323B అధికరణాల కింద ఏర్పాటు చేయబడిన అర్ధ-న్యాయ సంస్థలు. ఇవి సర్వీస్ మరియు పర్యావరణ సంబంధిత విషయాలలో వేగవంతమైన, తక్కువ ఖర్చుతో కూడిన మరియు ప్రత్యేకమైన న్యాయాన్ని అందించడానికి, తద్వారా ఉన్నత న్యాయస్థానాలపై భారాన్ని తగ్గించడానికి ఉద్దేశించబడ్డాయి. ఇవి కఠినమైన సివిల్ ప్రొసీజర్ కోడ్ కాకుండా సహజ న్యాయ సూత్రాల ద్వారా మార్గనిర్దేశం చేయబడతాయి, ఇది వేగవంతమైన తీర్పులకు వీలు కల్పిస్తుంది.
ట్రిబ్యునల్స్ సంస్కరణల చట్టం, 2021, కొన్ని అప్పీలేట్ ట్రిబ్యునళ్లను రద్దు చేసి, వాటి విధులను హైకోర్టులకు బదిలీ చేయడం ద్వారా హేతుబద్ధీకరణను లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. అయితే, ఈ సంస్కరణ ట్రిబ్యునళ్ల ఏర్పాటు యొక్క అసలు ఉద్దేశ్యానికి విరుద్ధంగా హైకోర్టుల పనిభారాన్ని పెంచుతుందని విమర్శించబడింది. అంతేకాకుండా, ఈ చట్టం సభ్యుల పదవీకాలం మరియు ఎంపికకు సంబంధించిన నిబంధనలను పునఃప్రవేశపెట్టింది, వీటిని గతంలో సుప్రీంకోర్టు న్యాయవ్యవస్థ స్వాతంత్య్రాన్ని దెబ్బతీస్తాయని కొట్టివేసింది. అందువల్ల, ఈ సంస్కరణలు వివాదాస్పదంగా ఉంటూ, ట్రిబ్యునల్ వ్యవస్థ యొక్క ప్రయోజనాలను బలహీనపరిచాయి.
03. Compare and contrast the President’s power to pardon in India and in the USA. Are there any limits to it in both the countries? What are ‘preemptive pardons’? (Answer in 150 words) – 10
భారతదేశంలో, రాష్ట్రపతి ఆర్టికల్ 72 ప్రకారం క్షమాభిక్ష అధికారాన్ని మంత్రిమండలి సలహా మేరకు వినియోగిస్తారు, అయితే అమెరికా అధ్యక్షుడి అధికారం ఫెడరల్ నేరాలకు సంబంధించిన వ్యక్తిగత, విచక్షణాధికారం. భారత రాష్ట్రపతి అధికారం గవర్నర్ కంటే విస్తృతమైనది, ఇందులో మరణశిక్ష మరియు కోర్ట్-మార్షల్ తీర్పులు ఉంటాయి. దీనికి విరుద్ధంగా, అమెరికా అధ్యక్షుడి అధికారం దాదాపు సంపూర్ణమైనది కానీ ఫెడరల్ నేరాలకే పరిమితం మరియు అభిశంసన కేసులకు వర్తించదు.
భారతదేశంలో పరిమితులుగా మంత్రిమండలి సలహా మరియు న్యాయ సమీక్ష (పక్షపాతం లేదా దురుద్దేశం ఆధారంగా) ఉన్నాయి. అమెరికాలో, ఈ అధికారం కేవలం మహాభియోగం మరియు రాష్ట్ర నేరాల కేసులకు మాత్రమే పరిమితం.
'ప్రీ-ఎంటివ్ పార్డన్' (ముందస్తు క్షమాభిక్ష), అమెరికా వ్యవస్థ యొక్క ఒక లక్షణం, ఇది ఒక వ్యక్తిపై అభియోగాలు మోపబడక ముందే లేదా దోషిగా నిర్ధారించబడక ముందే మంజూరు చేయబడుతుంది. ఇది ఫెడరల్ నేరాలపై అధ్యక్షుడికి గల విస్తృత రాజ్యాంగ అధికారం నుండి ఉద్భవించింది.
04. Discuss the nature of Jammu and Kashmir Legislative Assembly after the Jammu and Kashmir Reorganization Act, 2019. Briefly describe the powers and functions of the Assembly of the Union Territory of Jammu and Kashmir. (Answer in 150 words) – 10
జమ్మూ మరియు కాశ్మీర్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2019 తరువాత, పూర్వ రాష్ట్రాన్ని జమ్మూ & కాశ్మీర్ మరియు లడఖ్ అనే రెండు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలుగా విభజించారు. జమ్మూ & కాశ్మీర్, ఢిల్లీ మరియు పుదుచ్చేరిల వలె, ఐదేళ్ల పదవీకాలంతో శాసనసభను కలిగి ఉన్న కేంద్రపాలిత ప్రాంతం. నియోజకవర్గాల పునర్విభజన ద్వారా ఎన్నికైన మొత్తం సీట్ల సంఖ్యను 107 నుండి 114కు పెంచారు, ఇందులో 90 సీట్లకు పోటీ జరుగుతుంది (24 పీఓకేకి రిజర్వ్ చేయబడ్డాయి). లెఫ్టినెంట్-గవర్నర్ (L-G) ఐదుగురు సభ్యులను నామినేట్ చేసే అధికారం కలిగి ఉన్నారు: కాశ్మీరీ వలసదారుల వర్గం నుండి ఇద్దరు (ఒకరు మహిళ) మరియు పాకిస్తాన్ ఆక్రమిత కాశ్మీర్ నుండి ఒక విस्थापित వ్యక్తి।
శాసనసభ రాష్ట్ర మరియు ఉమ్మడి జాబితాలలోని అంశాలపై చట్టాలు చేయగలదు, కానీ 'ప్రజాభద్రత' మరియు 'పోలీస్' దాని పరిధి నుండి మినహాయించబడినందున దాని అధికారాలు పరిమితం చేయబడ్డాయి. ఈ అంశాలు, మరియు అఖిల భారత సర్వీసులపై నియంత్రణ, కేంద్ర ప్రభుత్వ ప్రతినిధి అయిన L-G వద్ద ఉంటాయి. శాసనసభ ఎన్నికల తర్వాత రాష్ట్ర హోదాను పునరుద్ధరిస్తామని కేంద్ర ప్రభుత్వం వాగ్దానం చేసింది.
05. “The Attorney General of India plays a crucial role in guiding the legal framework of the Union Government and ensuring sound governance through legal counsel.” Discuss his responsibilities, rights and limitations in this regard. (Answer in 150 words) – 10
భారత అటార్నీ జనరల్ (AG), రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 76 ప్రకారం, కేంద్ర ప్రభుత్వ అత్యున్నత న్యాయ అధికారి మరియు కేంద్ర కార్యనిర్వాహక వర్గంలో ఒక ముఖ్యమైన భాగం.
బాధ్యతలు: రాష్ట్రపతి సూచించిన న్యాయపరమైన విషయాలపై ప్రభుత్వానికి సలహా ఇవ్వడం, మరియు సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టులలో ప్రభుత్వానికి ప్రాతినిధ్యం వహించడం వీరి ప్రాథమిక బాధ్యతలు. కేవలం కేసులు గెలవడమే కాక, ప్రజలకు న్యాయం జరిగేలా చూడటం కూడా అటార్నీ జనరల్ కర్తవ్యం.
హక్కులు: వీరి హక్కులలో పార్లమెంట్ ఉభయ సభల కార్యకలాపాలలో పాల్గొనే హక్కు (ఓటు హక్కు లేకుండా) మరియు దేశంలోని అన్ని న్యాయస్థానాలలో వాదనలు వినిపించే అధికారం ఉన్నాయి. పార్లమెంట్ సభ్యునికి లభించే అన్ని రక్షణలు వీరికి ఉంటాయి.
పరిమితులు: వారు రాష్ట్రపతి ఇష్టానుసారం పదవిలో ఉంటారు, ఇది రాజకీయ నియంత్రణను సూచిస్తుంది. వారు ప్రైవేట్ ప్రాక్టీస్ చేయవచ్చు కానీ భారత ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సలహా ఇవ్వకూడదు లేదా వాదించకూడదు, ఇది ప్రయోజనాల ఘర్షణను నివారిస్తుంది.
06. Women’s social capital complements in advancing empowerment and gender equity. Explain. (Answer in 150 words) – 10
మహిళల సామాజిక మూలధనం, అనగా స్వయం సహాయక సంఘాలు (SHGలు) మరియు సామూహిక సహకార బృందాల ద్వారా నిర్మితమైన నెట్వర్క్లు, సాధికారత మరియు లింగ సమానత్వాన్ని పెంపొందించడంలో కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి. ఈ బృందాలు పరపతి, శిక్షణ మరియు మార్కెట్లకు ప్రాప్యతను మెరుగుపరచడం ద్వారా ఆర్థిక స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రోత్సహిస్తాయి, తద్వారా మహిళా పారిశ్రామికవేత్తలను ప్రోత్సహిస్తాయి. ఉదాహరణకు, SHGలు గ్రామీణ మహిళలు వ్యాపారాలు ప్రారంభించడానికి మరియు ఆస్తులను నిర్మించుకోవడానికి ఒక శక్తివంతమైన మార్గంగా నిరూపించబడ్డాయి.
సామాజికంగా, ఈ నెట్వర్క్లు గృహాలలో మహిళల నిర్ణయాధికారాన్ని పెంచుతాయి, వారి ఆత్మవిశ్వాసాన్ని పెంచుతాయి మరియు నిర్బంధ పితృస్వామ్య నిబంధనలను మరియు లింగ ఆధారిత హింసను సవాలు చేయడానికి ఐక్యతను సృష్టిస్తాయి. రాజకీయంగా, ఈ సామూహిక బలం తరచుగా పంచాయతీల వంటి స్థానిక పాలనలో అధిక భాగస్వామ్యానికి దారితీస్తుంది. ఇక్కడ, మహిళా నాయకులు త్రాగునీరు మరియు పారిశుధ్యం వంటి సామాజిక అవసరాలకు ప్రాధాన్యత ఇస్తారు. మహిళల సామూహిక స్వరాన్ని బలోపేతం చేయడం ద్వారా, సామాజిక మూలధనం లింగ సమానతకు ఆటంకంగా ఉన్న నిర్మాణపరమైన అడ్డంకులను తొలగిస్తుంది.
07. E-governance projects have a built-in bias towards technology and back-end integration than user-centric designs. Examine. (Answer in 150 words) – 10
ఇ-గవర్నెన్స్ ప్రాజెక్టులు పారదర్శక మరియు సమర్థవంతమైన పాలనను లక్ష్యంగా చేసుకున్నప్పటికీ, వాటి రూపకల్పన వినియోగదారు-కేంద్రీకృతం కంటే సాంకేతికత మరియు బ్యాక్-ఎండ్ ఇంటిగ్రేషన్ వైపు ఎక్కువగా మొగ్గు చూపుతోంది.
ఈ ప్రాజెక్టుల ప్రధాన దృష్టి కేంద్రీకృత వ్యవస్థలు, డేటా సేకరణ మరియు ప్రక్రియల ఆటోమేషన్పై ఉంది. ఉదాహరణకు, MGNREGS కోసం ఆధార్ ఆధారిత చెల్లింపు వ్యవస్థ (ABPS) మరియు ప్రభుత్వ కొనుగోళ్ల కోసం గవర్నమెంట్ ఇ-మార్కెట్ప్లేస్ (GeM) వంటివి పరిపాలనా సామర్థ్యాన్ని పెంచడానికి బ్యాక్-ఎండ్ ఇంటిగ్రేషన్కు ప్రాధాన్యత ఇస్తాయి.
అయితే, ఈ సాంకేతిక దృక్పథం తుది వినియోగదారుల అవసరాలను విస్మరిస్తుంది. డిజిటల్ అంతరం మరియు డిజిటల్ నిరక్షరాస్యత, ముఖ్యంగా గ్రామీణ ప్రాంతాలలో, ప్రాజెక్టుల ప్రయోజనాలను పొందడంలో అడ్డంకులు సృష్టిస్తున్నాయి. అనేక వేదికలు బహుభాషా మద్దతును అందించడంలో విఫలమవుతున్నాయి. MGNREGSలో డిజిటల్ హాజరు (NMMS) వంటి సాంకేతిక సాధనాలు కార్మికులను మినహాయించడానికి ఒక ఆయుధంగా ఉపయోగించబడ్డాయి, ఇది వేతన చెల్లింపు సమస్యలకు దారితీసింది. ఇ-గవర్నెన్స్ విజయవంతం కావాలంటే, సాంకేతిక-ఆధారిత నమూనా నుండి వినియోగదారు-కేంద్రీకృత విధానానికి మారడం, అందుబాటు మరియు చేరికకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వడం చాలా అవసరం.
08. Civil Society Organizations are often perceived as being anti-State actors than non-State actors. Do you agree? Justify. (Answer in 150 words) – 10
అవును, పౌర సమాజ సంస్థలను (CSOలు) తటస్థ 'ప్రభుత్వేతర' సంస్థలుగా కాకుండా 'రాజ్య వ్యతిరేక' శక్తులుగా పరిగణించే ధోరణి పెరుగుతోంది. అయితే, ఈ అభిప్రాయం వాటి ప్రజాస్వామ్య పాత్రను సరళీకృతం చేస్తుంది.
CSOలను రాజ్య వ్యతిరేక శక్తులుగా చూడటానికి కారణం, ప్రభుత్వ విధానాలపై అవి నిఘా సంస్థగా (watchdog) పనిచేయడమే. CSOలు పరిపాలనలోని లోపాలను ఎత్తిచూపినప్పుడు, పర్యావరణ ఉల్లంఘనలకు వ్యతిరేకంగా ప్రచారం చేసినప్పుడు లేదా మానవ హక్కుల కోసం వాదించినప్పుడు, వాటిని "దేశ వ్యతిరేక" మరియు అభివృద్ధి నిరోధక శక్తులుగా ముద్రవేస్తారు. విదేశీ విరాళాల (నియంత్రణ) చట్టం (FCRA) వంటి నియంత్రణ యంత్రాంగాలను ఉపయోగించి విమర్శనాత్మక సంస్థల లైసెన్సులను రద్దు చేయడం ద్వారా, ప్రభుత్వం వాటిని "దేశాన్ని నాశనం" చేసే విదేశీ శక్తుల ఏజెంట్లుగా చిత్రీకరిస్తుంది. వివాదాస్పద అంశాలపై అసమ్మతిని మరియు నిరసనలను సమీకరించడం, వారు ఎన్నికైన ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్నారనే భావనను బలపరుస్తుంది.
అయితే, ప్రాథమికంగా CSOలు ఆరోగ్యకరమైన ప్రజాస్వామ్యానికి కీలకమైన ప్రభుత్వేతర సంస్థలు. ఇవి समाज कल्याणం, విద్య, మరియు ఆరోగ్యం వంటి రంగాలలో ప్రభుత్వ ప్రయత్నాలకు సహాయపడతాయి మరియు అవగాహన కల్పిస్తాయి. అణగారిన వర్గాల గొంతుకగా, అసమ్మతికి ఒక వేదికగా ఉంటూ, ఇవి "సామాజిక భద్రతా కవాటం" (social safety-valve) వలె పనిచేస్తాయి. ఇది రాజ్యాన్ని బలహీనపరచకుండా ప్రజాస్వామ్యాన్ని బలపరుస్తుంది. వారి వ్యతిరేకత సాధారణంగా ప్రభుత్వ విధానాలకే పరిమితం, రాజ్యానికి కాదు.
కాబట్టి, ప్రభుత్వాన్ని జవాబుదారీగా నిలబెట్టడాన్ని రాజ్య వ్యతిరేకతగా భావించే సంకుచిత పౌర సమాజం వల్లే ఈ భావన ఏర్పడుతోంది.
09. India-Africa digital partnership is achieving mutual respect, co-development and long-term institutional partnerships. Elaborate. (Answer in 150 words) – 10
భారత-ఆఫ్రికా డిజిటల్ భాగస్వామ్యం నిజంగా పరస్పర గౌరవం, సహ-అభివృద్ధి, మరియు దీర్ఘకాలిక సంస్థాగత భాగస్వామ్యాలపై ఆధారపడిన ఒక నమూనా వైపు పయనిస్తోంది. ఇది సాంప్రదాయిక దాత-గ్రహీత సంబంధాల నుండి వైదొలగి, ఒక సహకారయుత 'దక్షిణ-దక్షిణ' సహకార చట్రాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది.
పరస్పర గౌరవం మరియు సహ-అభివృద్ధి: భారతదేశం యొక్క విధానం, UPI మరియు ఆధార్ ఆధారిత వ్యవస్థలు (MOSIP) వంటి తన విజయవంతమైన డిజిటల్ పబ్లిక్ ఇన్ఫ్రాస్ట్రక్చర్ (DPI)ను వాణిజ్య ఉత్పత్తిగా కాకుండా, ఒక డిజిటల్ ప్రజా ప్రయోజనంగా పంచుకోవడంపై ఆధారపడి ఉంది. ఈ డిమాండ్-ఆధారిత నమూనా, నమీబియా, ఘనా, మరియు టోగో వంటి ఆఫ్రికా దేశాలకు వారి అవసరాలకు అనుగుణంగా సాంకేతికతను స్వీకరించడానికి మరియు సహ-అభివృద్ధి చేయడానికి వీలు కల్పిస్తుంది, తద్వారా ఆత్మవిశ్వాసం మరియు పరస్పర గౌరవాన్ని పెంచుతుంది. ఈ భాగస్వామ్యం స్థానిక సామర్థ్యాలను నిర్మించడం మరియు సమాన భాగస్వామ్యంపై దృష్టి పెడుతుంది, దీనిని ఆఫ్రికా ప్రశంసిస్తుంది.
దీర్ఘకాలిక సంస్థాగత భాగస్వామ్యాలు: ఈ సహకారం సాంకేతిక బదిలీకి మించి, శాశ్వత సంస్థాగత సంబంధాలను సృష్టిస్తోంది. పాన్-ఆఫ్రికన్ ఇ-నెట్వర్క్ ప్రాజెక్ట్ (e-VBAB) టెలి-ఎడ్యుకేషన్ మరియు టెలి-మెడిసిన్ కోసం భారతీయ మరియు ఆఫ్రికన్ విశ్వవిద్యాలయాలు, ఆసుపత్రులను అనుసంధానించి, విజ్ఞాన భాగస్వామ్యాన్ని సంస్థాగతీకరిస్తుంది. భారత-నమీబియా సెంటర్ ఆఫ్ ఎక్సలెన్స్ (IT) మరియు ఆఫ్రికన్ యూనియన్ యొక్క శాశ్వత G-20 సభ్యత్వం కోసం భారతదేశం విజయవంతంగా వాదించడం వంటివి ఈ దీర్ఘకాలిక దృష్టిని మరింత బలపరుస్తాయి, ఆఫ్రికాను ప్రపంచ పాలనా నిర్మాణాలలో చేర్చి, ఉమ్మడి డిజిటల్ భవిష్యత్తు కోసం ఒక స్థిరమైన చట్రాన్ని సృష్టిస్తాయి.
10. “With the waning of globalization, post-Cold War world is becoming a site of sovereign nationalism.” Elucidate. (Answer in 150 words) – 10
శీతల యుద్ధానంతర యుగం, ఒకప్పుడు అత్యధిక ప్రపంచీకరణ మరియు ఏకధ్రువ ప్రపంచంతో నిర్వచించబడింది, ఇప్పుడు సార్వభౌమ జాతీయవాదం ఆధిపత్యం చెలాయించే దశలోకి మారుతోంది. ఈ మార్పుకు ప్రపంచీకరణ క్షీణించడం ప్రధాన కారణం.
రష్యా-ఉక్రెయిన్ యుద్ధం మరియు పెరుగుతున్న అమెరికా-చైనా పోటీ వంటి భౌగోళిక-రాజకీయ సంక్షోభాలు ప్రపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థను విచ్ఛిన్నం చేశాయి. దీనివల్ల దేశాలు పరస్పర ఆధారపడటం నుండి వెనక్కి తగ్గి, స్థిరమైన సరఫరా గొలుసులకు ప్రాధాన్యత ఇస్తున్నాయి. ఒకప్పుడు ప్రపంచీకరణను సమర్థించిన దేశాలు ఇప్పుడు ఆర్థిక జాతీయవాదం మరియు సంరక్షణవాద విధానాలను అవలంబిస్తున్నాయి, ఇది నయా-ఉదారవాద ఏకాభిప్రాయాన్ని తిప్పికొట్టింది. అంతేకాకుండా, ప్రపంచీకరణ ఫలాల అసమాన పంపిణీ ప్రపంచవ్యాప్తంగా జనాకర్షక మరియు జాతీయవాద ప్రతిచర్యలకు ఆజ్యం పోసింది.
ఈ సార్వభౌమ జాతీయవాదం యొక్క పునరుత్థానం 'జాతీయ ప్రయోజనాల', వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తి, మరియు సాంస్కృతిక దురభిమానం కోసం దూకుడుగా ప్రయత్నించడంలో వ్యక్తమవుతోంది. దేశాలు ఏకపక్షవాదం, ప్రాంతీయ కూటముల ఏర్పాటు, మరియు వాణిజ్యాన్ని ఆయుధంగా ఉపయోగించడం వంటి చర్యలకు పాల్పడుతున్నాయి. దీనివల్ల ప్రపంచం మరింత ధ్రువీకరించబడిన, బహుళధ్రువ ప్రపంచం వైపు పయనిస్తోంది, ఇక్కడ జాతీయ-రాజ్యాలు తమ ప్రాధాన్యతను తిరిగి చాటుకుంటున్నాయి.
11. “Constitutional morality is the fulcrum which acts as an essential check upon the high functionaries and citizens alike…”
In view of the above observation of the Supreme Court, explain the concept of constitutional morality and its application to ensure balance between judicial independence and judicial accountability in India. (Answer in 250 words) – 15
రాజ్యాంగ నైతికత అంటే రాజ్యాంగంలో పొందుపరచబడిన మౌలిక సూత్రాలు మరియు విలువలకు కట్టుబడి ఉండటం, ఇవి ప్రభుత్వం, దాని అధికారులు మరియు పౌరుల చర్యలకు మార్గనిర్దేశం చేయాలి. ఇది రాజ్యాంగ వ్యవస్థ పట్ల అత్యున్నత గౌరవాన్ని, అధికారంలో ఉన్నవారి నుండి ఆత్మనిగ్రహాన్ని, మరియు ప్రజామోద లేదా మెజారిటీ నైతికత కంటే న్యాయం, స్వేచ్ఛ, సమానత్వం, మరియు సౌభ్రాతృత్వం వంటి ఆదర్శాలకు కట్టుబడి ఉండటాన్ని సూచిస్తుంది. సుప్రీంకోర్టు గమనించినట్లుగా, ఇది "రాజ్యాంగ సంస్కృతి" ఆధారంగా "రాజ్యాంగం యొక్క నైతిక విలువలను" నిలబెట్టడం మరియు రాజ్యాంగ పదవులలో ఉన్న వ్యక్తులపై విధులను ఉంచుతుంది.
న్యాయ స్వాతంత్ర్యం మరియు న్యాయ జవాబుదారీతనం మధ్య సమతుల్యతలో దీని అనువర్తనం:
ఆరోగ్యకరమైన ప్రజాస్వామ్యానికి కీలకమైన న్యాయ స్వాతంత్ర్యం మరియు న్యాయ జవాబుదారీతనం అనే రెండు స్తంభాలను సమతుల్యం చేయడానికి రాజ్యాంగ నైతికత ఒక ఆధారం వలె పనిచేస్తుంది.
1. న్యాయ స్వాతంత్ర్యాన్ని నిలబెట్టడం: రాజ్యాంగం యొక్క మౌలిక స్వరూపమైన న్యాయ స్వాతంత్ర్యం, న్యాయమూర్తులు కార్యనిర్వాహక లేదా శాసనపరమైన ఒత్తిడి నుండి విముక్తులై, భయం లేదా పక్షపాతం లేకుండా పనిచేయాలని కోరుతుంది. రాజ్యాంగం మరియు ప్రాథమిక హక్కుల అంతిమ సంరక్షకుడిగా న్యాయవ్యవస్థ పనిచేయడానికి రాజ్యాంగ నైతికత ఈ అధికారాల విభజనను తప్పనిసరి చేస్తుంది. జాతీయ న్యాయ నియామకాల కమిషన్ (NJAC) చట్టాన్ని రద్దు చేయాలన్న సుప్రీంకోర్టు నిర్ణయం రాజ్యాంగ నైతికత యొక్క అనువర్తనం. న్యాయ నియామకాలలో కార్యనిర్వాహక వర్గం యొక్క ప్రాధాన్యత న్యాయవ్యవస్థ స్వాతంత్ర్యానికి ముప్పు కలిగిస్తుందని, ఇది రాజ్యాంగపరంగా రాజీపడని విలువ అని కోర్టు వాదించింది.
2. న్యాయ జవాబుదారీతనాన్ని నిర్ధారించడం: స్వాతంత్ర్యం ముఖ్యమైనప్పటికీ, రాజ్యాంగ నైతికత జవాబుదారీతనాన్ని కూడా కోరుతుంది, ఇది న్యాయపరమైన ఆధిపత్యంగా మారకుండా నిరోధిస్తుంది. న్యాయమూర్తులు, రాజ్యాంగ అధికారులుగా, రాజ్యాంగాన్ని మరియు దాని విలువలను నిలబెట్టడానికి తమ ప్రమాణానికి కట్టుబడి ఉంటారు. వారి ప్రవర్తన న్యాయవ్యవస్థ యొక్క నిష్పాక్షికతపై ప్రజల విశ్వాసాన్ని పునరుద్ఘాటించాలి. న్యాయమూర్తులపై అంతర్గత విచారణ ప్రక్రియ, 'న్యాయ జీవిత విలువల పునరుద్ఘాటన' (1997), మరియు బెంగళూరు న్యాయ ప్రవర్తనా సూత్రాలు (2002) వంటి యంత్రాంగాలు రాజ్యాంగ నైతికతలో పాతుకుపోయిన జవాబుదారీతన సాధనాలు. ఇవి న్యాయమూర్తులు దుష్ప్రవర్తనకు జవాబుదారీగా ఉండేలా, న్యాయ స్వాతంత్ర్యాన్ని గౌరవిస్తూ, శిక్ష నుండి మినహాయింపును అనుమతించకుండా చూస్తాయి.
ఈ విధంగా, రాజ్యాంగ నైతికత స్వాతంత్ర్యం సంపూర్ణంగా ఉండదని మరియు జవాబుదారీతనం కార్యనిర్వాహక నియంత్రణకు ఒక సాధనంగా మారదని నిర్ధారిస్తుంది, తద్వారా న్యాయవ్యవస్థ యొక్క సంస్థాగత సమగ్రత మరియు సమతుల్యతను కాపాడుతుంది.
12. Indian Constitution has conferred the amending power on the ordinary legislative institutions with a few procedural hurdles. In view of this statement, examine the procedural and substantive limitations on the amending power of the Parliament to change the Constitution. (Answer in 250 words) – 15
భారత రాజ్యాంగం, ఒక జీవంత పత్రం, ఆర్టికల్ 368 ప్రకారం పార్లమెంటుకు సవరణ అధికారాన్ని అందిస్తుంది, ఇది దృఢత్వం మరియు సరళత్వాల మిశ్రమాన్ని సృష్టిస్తుంది. ఈ అధికారం సంపూర్ణమైనది కాదు; ఇది నిర్దిష్ట ప్రక్రియాపరమైన అవసరాలు మరియు న్యాయ సమీక్ష ద్వారా అభివృద్ధి చేయబడిన సారాంశ పరిమితులకు లోబడి ఉంటుంది.
ప్రక్రియాపరమైన పరిమితులు: ఆర్టికల్ 368 సవరణ కోసం మూడు విభిన్న ప్రక్రియలను నిర్దేశిస్తుంది:
సాధారణ మెజారిటీ ద్వారా: ఆర్టికల్ 368 పరిధి వెలుపల ఉన్న కొన్ని నిబంధనలను సాధారణ చట్టం వలె పార్లమెంటు సాధారణ మెజారిటీతో సవరించవచ్చు. ఉదాహరణకు, కొత్త రాష్ట్రాల ఏర్పాటు.
ప్రత్యేక మెజారిటీ ద్వారా: చాలా రాజ్యాంగ నిబంధనలకు ప్రత్యేక మెజారిటీ అవసరం—ప్రతి సభ మొత్తం సభ్యులలో మెజారిటీ మరియు హాజరై ఓటు వేసిన సభ్యులలో మూడింట రెండు వంతుల మెజారిటీ. ఇది ప్రాథమిక హక్కులు మరియు ఆదేశిక సూత్రాలకు వర్తిస్తుంది.
ప్రత్యేక మెజారిటీ మరియు రాష్ట్రాల ఆమోదం ద్వారా: శాసన అధికారాల పంపిణీ లేదా పార్లమెంటులో రాష్ట్రాల ప్రాతినిధ్యం వంటి సమాఖ్య నిర్మాణాన్ని ప్రభావితం చేసే సవరణలకు పార్లమెంటులో ప్రత్యేక మెజారిటీతో పాటు, కనీసం సగం రాష్ట్ర శాసనసభల ఆమోదం అవసరం.
సారాంశ పరిమితులు: అత్యంత ముఖ్యమైన సారాంశ పరిమితి 'ప్రాథమిక స్వరూపం' సిద్ధాంతం. దీనిని సుప్రీంకోర్టు కేశవానంద భారతి కేసులో (1973) స్థాపించింది.
ఈ సిద్ధాంతం ప్రకారం, పార్లమెంటు సవరణ అధికారం సంపూర్ణం కాదు; రాజ్యాంగం యొక్క 'ప్రాథమిక స్వరూపం' లేదా దాని ముఖ్య లక్షణాలను మార్చడానికి లేదా నాశనం చేయడానికి దీనిని ఉపయోగించరాదు.
రాజ్యాంగం ద్వారా సృష్టించబడిన పార్లమెంటు, దానికి 'యజమాని' కాలేదు. ఈ ప్రాథమిక నిర్మాణాన్ని దెబ్బతీసే ఏదైనా సవరణ న్యాయ సమీక్షకు లోబడి ఉంటుంది మరియు దానిని రద్దు చేయవచ్చు.
పూర్తిగా నిర్వచించనప్పటికీ, ప్రాథమిక స్వరూపంలో రాజ్యాంగ ఆధిక్యత, లౌకికవాదం, సమాఖ్యవాదం, అధికారాల విభజన మరియు న్యాయ సమీక్ష వంటి సూత్రాలు ఉన్నాయి.
ఈ పరిమితులు రాజ్యాంగ సవరణలు విస్తృత ఏకాభిప్రాయాన్ని ప్రతిబింబించేలా చేస్తాయి మరియు ప్రజాస్వామ్యం యొక్క మూల సూత్రాలను పరిరక్షిస్తాయి, రాజ్యాంగ ఆధిక్యతను కాపాడతాయి.
13. Discuss the evolution of collegium system in India. Critically examine the advantages and disadvantages of the system of appointment of the Judges of the Supreme Court of India and that of the USA. (Answer in 250 words) – 15
భారతదేశంలో కొలీజియం వ్యవస్థ, ఉన్నత న్యాయస్థానాలలో న్యాయమూర్తుల నియామకం కోసం ఒక ప్రత్యేకమైన యంత్రాంగం. ఇది సుప్రీంకోర్టు తీర్పుల శ్రేణి ద్వారా అభివృద్ధి చెందింది, ఇది కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ ప్రాధాన్యత నుండి న్యాయవ్యవస్థ ప్రాధాన్యతకు మారడాన్ని సూచిస్తుంది.
కొలీజియం వ్యవస్థ పరిణామం: ప్రారంభంలో, ఆర్టికల్ 124 ప్రకారం, నియామకాలలో అంతిమ నిర్ణయం కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థదే. దీనిని మొదటి న్యాయమూర్తుల కేసులో (1981) ధృవీకరించారు. అయితే, రెండవ (1993) మరియు మూడవ (1998) న్యాయమూర్తుల కేసులు "సంప్రదింపులు" అనే పదాన్ని "సమ్మతి"గా పునర్వ్యాఖ్యానించి, కొలీజియంను స్థాపించాయి—ఇది భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి మరియు అత్యంత సీనియర్ న్యాయమూర్తులతో కూడిన సంస్థ, దీనికి న్యాయ స్వాతంత్ర్యం కోసం నియామకాలలో ప్రాధాన్యత ఇవ్వబడింది. కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థకు కూడా పాత్ర కల్పించే జాతీయ న్యాయ నియామకాల కమిషన్ (NJAC)తో దీనిని భర్తీ చేసే పార్లమెంటరీ ప్రయత్నాన్ని 2015లో సుప్రీంకోర్టు కొట్టివేసింది, ఇది రాజ్యాంగం యొక్క ప్రాథమిక నిర్మాణమైన న్యాయవ్యవస్థ స్వాతంత్ర్యానికి ముప్పు అని పేర్కొంది.
నియామక వ్యవస్థల తులనాత్మక విశ్లేషణ:
భారతదేశం (కొలీజియం వ్యవస్థ):
ప్రయోజనం: దీని ప్రాథమిక బలం కార్యనిర్వాహక జోక్యం నుండి న్యాయ స్వాతంత్ర్యాన్ని కాపాడటం. ఇది రాజ్యాంగం యొక్క ప్రాథమిక నిర్మాణంలో భాగంగా పరిగణించబడుతుంది. న్యాయవ్యవస్థను నియంత్రించడానికి కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ చేసిన ప్రయత్నాలకు ప్రతిస్పందనగా ఈ వ్యవస్థ సృష్టించబడింది.
ప్రతికూలతలు: ఈ వ్యవస్థ అపారదర్శకత, పారదర్శకత మరియు జవాబుదారీతనం లేకపోవడం వల్ల విస్తృతంగా విమర్శించబడుతుంది. బంధుప్రీతి మరియు పక్షపాతం ఆరోపణలు తరచుగా వస్తాయి మరియు కొందరు దీనిని "బంధుప్రీతికి పర్యాయపదం" అని పిలుస్తారు. అంతేకాకుండా, కొలీజియం సిఫార్సులను క్లియర్ చేయడంలో కార్యనిర్వాహక నిష్క్రియాత్మకత తరచుగా గణనీయమైన జాప్యాలకు కారణమవుతుంది.
అమెరికా (అధ్యక్షుడి నియామకం):
ప్రయోజనాలు: అధ్యక్షుడు సెనేట్ ఆమోదంతో న్యాయమూర్తులను నియమిస్తారు, ఇది ఎన్నికైన శాఖల ద్వారా ప్రజాస్వామ్య జవాబుదారీతనం మరియు నియంత్రణ మరియు సంతులనం యొక్క వ్యవస్థను నిర్ధారిస్తుంది. ఫెడరల్ న్యాయమూర్తులు "మంచి ప్రవర్తన" ఆధారంగా జీవితకాలం పదవిలో ఉంటారు.
ప్రతికూలతలు: ఈ ప్రక్రియ అత్యంత రాజకీయీకరణకు గురవుతుంది, నియామకాలు తరచుగా కేవలం యోగ్యత కంటే పక్షపాత భావజాలాలను ప్రతిబింబిస్తాయి, ఇది శాసనపరమైన ప్రతిష్టంభనకు దారితీయవచ్చు.
సారాంశంలో, భారతదేశ వ్యవస్థ పారదర్శకతకు బదులుగా న్యాయ స్వాతంత్ర్యానికి ప్రాధాన్యత ఇస్తుంది, అయితే అమెరికా నమూనా రాజకీయీకరణ ప్రమాదంతో జవాబుదారీతనానికి ప్రాధాన్యత ఇస్తుంది. ఇది రాజ్యాంగ పాలనలో ఒక ప్రాథమిక చర్చను హైలైట్ చేస్తుంది.
14. Examine the evolving pattern of Centre-State financial relations in the context of planned development in India. How far have the recent reforms impacted the fiscal federalism in India? (Answer in 250 words) – 15
భారతదేశంలో కేంద్ర-రాష్ట్ర ఆర్థిక సంబంధాల స్వరూపం ప్రణాళికాబద్ధమైన అభివృద్ధి యుగం నుండి ఇటీవలి ఆర్థిక సంస్కరణల దశ వరకు గణనీయంగా పరిణామం చెందింది, ఇది కేంద్రీకృత నిర్మాణం నుండి మరింత వివాదాస్పద సమాఖ్య నిర్మాణానికి మారడాన్ని సూచిస్తుంది.
ప్రణాళికాబద్ధమైన అభివృద్ధి సమయంలో పరిణామం: ప్రణాళికాబద్ధమైన అభివృద్ధి యుగంలో ప్రణాళికా సంఘం ఆధిపత్యం చెలాయించింది, ఇది రాజ్యాంగేతర సంస్థగా ప్రణాళికా గ్రాంట్లు మరియు కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాల (CSS) ద్వారా రాష్ట్రాలకు ఆర్థిక బదిలీలకు ప్రధాన మార్గంగా మారింది. ఈ నమూనా కేంద్రీకరణను ప్రోత్సహించింది, అభివృద్ధి నిధుల కోసం రాష్ట్రాలు కేంద్రంపై ఎక్కువగా ఆధారపడేలా చేసింది. ఇది ఒక ముఖ్యమైన నిలువు ఆర్థిక అసమతుల్యతను (VFI) సృష్టించింది, ఇక్కడ రాష్ట్రాల వ్యయ బాధ్యతలు, ముఖ్యంగా సామాజిక రంగాలలో, కేంద్రంతో కేంద్రీకృతమైన వారి ఆదాయ-సేకరణ అధికారాలను మించిపోయాయి.
ఇటీవలి సంస్కరణల ప్రభావం: ఇటీవలి సంస్కరణలు ఆర్థిక సమాఖ్యను పునర్నిర్మించాయి, ఒక వైరుధ్యపూరిత దృశ్యాన్ని సృష్టించాయి:
పెరిగిన బదిలీ కానీ తగ్గిన నిధి: ప్రణాళికా సంఘం రద్దు మరియు 14వ, 15వ ఆర్థిక సంఘాల సిఫార్సు మేరకు రాష్ట్రాల వాటాను పంపిణీ చేయదగిన నిధిలో 41%కి పెంచడం ఆర్థిక స్వయంప్రతిపత్తి దిశగా ముందడుగు వేసింది. అయితే, కేంద్రం పంచుకోలేని సెస్సులు మరియు సర్చార్జీలపై ఎక్కువగా ఆధారపడటం ఈ పంపిణీ చేయదగిన నిధి పరిమాణాన్ని తగ్గించింది, తద్వారా రాష్ట్రాలకు స్థూల పన్ను ఆదాయంలో వారి చట్టబద్ధమైన వాటాను నిరాకరించింది. ఉదాహరణకు, 2021-22లో స్థూల పన్ను ఆదాయంలో వారి వాటా 26.7%కి పెరిగింది, ఇది 2011-12లో 10.4%గా ఉంది.
GST మరియు తగ్గిన రాష్ట్ర స్వయంప్రతిపత్తి: వస్తువులు మరియు సేవల పన్ను (GST) అమలు, 'ఒకే దేశం, ఒకే మార్కెట్' సృష్టిస్తూ, రాష్ట్రాల అనేక కీలక పరోక్ష పన్నులను కలుపుకోవడం ద్వారా వారి ఆర్థిక స్వయంప్రతిపత్తిని గణనీయంగా తగ్గించింది. ఇది కేంద్ర బదిలీలు మరియు GST పరిహారంపై వారి ఆధారపడటాన్ని పెంచింది.
బలవంతపు సమాఖ్యవాదం యొక్క పెరుగుదల: కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలు (CSS) రాష్ట్రాల నుండి సరిపోలే నిధులను కోరుతూ, తరచుగా రాష్ట్ర జాబితాలోని అంశాలలో రాష్ట్ర వ్యయ ప్రాధాన్యతలను నిర్దేశిస్తూనే ఉన్నాయి. అంతేకాకుండా, కేంద్రం తన ఆదేశాలను పాటించనందుకు నిధులను నిలిపివేయడం ప్రారంభించింది, ఇది సహకార సమాఖ్యను అనేక రాష్ట్రాలు బలవంతపు సమాఖ్యవాదంగా భావించేలా చేసింది.
సారాంశంలో, సంస్కరణలు అధికారికంగా ఎక్కువ నిధులను బదిలీ చేసినప్పటికీ, ఆర్థిక సాధనాల ద్వారా కేంద్రం యొక్క విస్తృత నియంత్రణ దానిని తీవ్రతరం చేసింది, కేంద్ర-రాష్ట్ర ఆర్థిక సంబంధాలను మరింత సంక్లిష్టంగా మరియు ఘర్షణాత్మకంగా మార్చింది.
15. What are environmental pressure groups? Discuss their role in raising awareness, influencing policies and advocating for environmental protection in India. (Answer in 250 words) – 15
పర్యావరణ ఒత్తిడి బృందాలు అనేవి ప్రభుత్వేతర, లాభాపేక్ష లేని సంస్థలు లేదా పౌర సమాజ ఉద్యమాలు, ఇవి రాజకీయ అధికారాన్ని కోరకుండా పర్యావరణ పరిరక్షణకు అనుకూలంగా ప్రజాభిప్రాయాన్ని మరియు ప్రభుత్వ విధానాలను ప్రభావితం చేయడమే లక్ష్యంగా పెట్టుకుంటాయి. భారతదేశంలో, ఇవి మార్పుకు కీలకమైన కారకాలుగా పరిణామం చెందాయి.
వారి పాత్రను మూడు ముఖ్యమైన విధులుగా చర్చించవచ్చు:
అవగాహన పెంచడం: ఈ బృందాలు పర్యవేక్షకులుగా పనిచేస్తూ, పర్యావరణ సమస్యలను ప్రజా చర్చల forefrontకు తీసుకువస్తాయి. COP27 వంటి ప్రపంచ వేదికలపై నిరసనలు, మీడియా మరియు సోషల్ మీడియా ప్రచారాలను ఉపయోగించి అటవీ నిర్మూలన, కాలుష్యం మరియు జీవవైవిధ్యానికి ముప్పు వంటి సమస్యలను ఎత్తిచూపుతాయి. ఉదాహరణకు, #DelhiTreeSoS వంటి పౌర సమాజ ఉద్యమాలు చెట్ల నరికివేతకు వ్యతిరేకంగా డేటాను సేకరించి, ప్రచారం చేస్తాయి. 'పీపుల్ ఫర్ ఆరావళిస్' వంటివి ప్రాంతీయ పర్యావరణ సంక్షోభాలపై దృష్టిని ఆకర్షించడానికి 'హర్యానా గ్రీన్ మేనిఫెస్టో' వంటివి రూపొందిస్తాయి.
విధానాలను ప్రభావితం చేయడం: ఒత్తిడి బృందాలు ప్రభుత్వ ప్రాజెక్టులు మరియు నిబంధనలను పరిశీలించడం ద్వారా విధాన రూపకల్పనలో చురుకుగా పాల్గొంటాయి. పరిశోధన మరియు లాబీయింగ్ ద్వారా, వారు విధ్వంసక అభివృద్ధి కథనాలను సవాలు చేస్తారు మరియు పర్యావరణ చట్టాలలోని లోపాలను ఎత్తి చూపుతారు. సెంటర్ ఫర్ పాలసీ రీసెర్చ్ వంటి సంస్థలు పట్టణ చెట్ల చట్టాల లోపాలు మరియు కాలుష్య నియంత్రణ బోర్డులలో ఆరోగ్య నిపుణుల కొరతపై నివేదికలను ప్రచురించాయి, తద్వారా విధాన సంస్కరణలకు ఒత్తిడి తెచ్చాయి.
పర్యావరణ పరిరక్షణ కోసం వాదించడం: ఈ బృందాల ప్రాథమిక సాధనం న్యాయ క్రియాశీలత (judicial activism). వారు తరచుగా ప్రజా ప్రయోజన వ్యాజ్యాలను (PILs) దాఖలు చేస్తారు, ఇది సుప్రీంకోర్టు మరియు జాతీయ హరిత ట్రిబ్యునల్ (NGT) నుండి చారిత్రాత్మక తీర్పులకు దారితీసింది, భారతదేశంలో పర్యావరణ న్యాయశాస్త్ర పరిధిని విస్తరించింది. అదనంగా, వారు స్థానిక పర్యావరణ వ్యవస్థలకు మరియు జీవనోపాధికి ముప్పు కలిగించే ప్రాజెక్టులకు వ్యతిరేకంగా క్షేత్రస్థాయి సమీకరణలో రాణిస్తారు, ఉదాహరణకు ఎన్నోర్ క్రీక్లో అదానీ పోర్ట్ విస్తరణకు వ్యతిరేకంగా ఉద్యమాలు.
సవాళ్లను ఎదుర్కొంటున్నప్పటికీ, అభివృద్ధిని పర్యావరణ స్థిరత్వంతో సమతుల్యం చేయడానికి మరియు అట్టడుగున ప్రజాస్వామ్యాన్ని బలోపేతం చేయడానికి ఈ బృందాలు అనివార్యం.
16. Inequality in the ownership pattern of resources is one of the major causes of poverty. Discuss in the context of ‘paradox of poverty’. (Answer in 250 words) – 15
'పేదరికం వైరుధ్యం', అనగా వనరులు సమృద్ధిగా ఉన్న ప్రాంతాలలో అధిక స్థాయిలో పేదరికం ఉండటం, భారతదేశంలో ఒక కఠిన వాస్తవం. ఈ వైరుధ్యానికి ప్రాథమిక కారణం వనరుల యాజమాన్య నమూనాలో లోతుగా పాతుకుపోయిన అసమానత. ఇది సంపద మరియు అవకాశాలను కొద్దిమంది చేతుల్లో కేంద్రీకరించి, పేదరికాన్ని శాశ్వతం చేస్తుంది.
వనరుల అసమాన యాజమాన్యం పేదరికానికి ఒక ప్రధాన కారణం. భారతదేశంలో, ఈ అసమానత బ్రిటిష్ వలస పాలన కన్నా చారిత్రాత్మకంగా అధిక స్థాయిలో ఉంది. దేశంలోని అత్యంత ధనవంతులైన 10% మంది మొత్తం సంపదలో 80.7% కలిగి ఉన్నారని డేటా వెల్లడిస్తుంది. ఈ వ్యత్యాసం ఒక వ్యక్తి జీవితకాలంలో సంపాదించింది కాదు, ఇది తరతరాలుగా సంక్రమించే వారసత్వం. ఇది కులం వంటి సామాజిక నిర్మాణాల ద్వారా బలంగా ప్రభావితమవుతుంది. కులం చారిత్రాత్మకంగా భూమి, విద్య మరియు మూలధనం వంటి వనరుల లభ్యతను నిర్ణయించింది, ఇది కొన్ని సమూహాలకు సామూహిక నష్టాన్ని కలిగించింది.
ఈ వ్యవస్థాగత అసమానత పేదరికం వైరుధ్యాన్ని వివరిస్తుంది. భారతదేశంలోని అత్యంత పేద ప్రాంతాలు తరచుగా అత్యంత వనరులతో సమృద్ధిగా ఉంటాయి, ఉదాహరణకు ఛత్తీస్గఢ్ మరియు జార్ఖండ్ అటవీ ప్రాంతాలు. ఈ ప్రాంతాలు సంపదను సృష్టిస్తున్నప్పటికీ, దాని ప్రయోజనాలు అధిక-ఆదాయ పట్టణ సమూహాలకు మాత్రమే అందుతున్నాయి. స్థానిక సమాజాలు, ఈ వనరులపై ఆధారపడి జీవిస్తున్నప్పటికీ, వాటి ప్రయోజనాలను పొందలేకపోతున్నాయి. ఈ వివక్ష శతాబ్దాల నాటిది, అందుకే పేదలలో ఎక్కువ భాగం దళితులు, ఆదివాసీలు మరియు బహుజన వర్గాలకు చెందినవారు.
ఇది ఒక పెద్ద జనాభాను 'అస్థిరమైన స్థితిలో' బంధిస్తుంది—వారు తీవ్ర పేదరికం నుండి బయటపడినప్పటికీ, అనారోగ్యం లేదా నిరుద్యోగం వంటి ఆర్థిక ఆటుపోట్లను తట్టుకోవడానికి అవసరమైన ఆస్తులు లేకపోవడంతో తిరిగి పేదరికంలోకి జారిపోతారు. అందువల్ల, పేదరికం కేవలం ఆదాయ లేమి కాదు, ఇది వనరులు, సామర్థ్యాలు మరియు అవకాశాల బహుముఖ లేమి. ఈ విష వలయాన్ని ఛేదించడానికి, విధానాలు కేవలం ఆదాయ మద్దతు నుండి అసమాన సంపద పంపిణీ యొక్క వ్యవస్థాగత సమస్యను పరిష్కరించడంపై దృష్టి పెట్టాలి.
17. “In contemporary development models, decision-making and problem-solving responsibilities are not located close to the source of information and execution defeating the objectives of development.” Critically evaluate. (Answer in 250 words) – 15
సమకాలీన అభివృద్ధి నమూనాలలో నిర్ణయాధికారం మరియు సమస్య-పరిష్కార బాధ్యతలు సమాచారం మరియు అమలు మూలానికి దగ్గరగా ఉండవు, తద్వారా అభివృద్ధి లక్ష్యాలు విఫలమవుతాయి అనే వాదన, ప్రస్తుతం అమలులో ఉన్న టాప్-డౌన్ విధానంపై చాలావరకు సరైన విమర్శ. ఈ కేంద్రీకృత నమూనా తరచుగా అసమర్థ ఫలితాలకు, పర్యావరణ నష్టానికి, మరియు స్థానిక వర్గాల అణచివేతకు దారితీస్తుంది, ఇది సుస్థిర మరియు సమ్మిళిత వృద్ధి లక్ష్యాలను బలహీనపరుస్తుంది.
కేంద్రీకృత నిర్ణయాధికారం మరియు దాని వైఫల్యాలు: ఈ వైరుధ్యానికి భారతదేశంలో విస్తృతమైన ఆధారాలు ఉన్నాయి. లడఖ్లో, స్థానికంగా నిర్దేశిత అభివృద్ధిని సాధ్యం చేసేందుకు ఉద్దేశించిన స్వయంప్రతిపత్త హిల్ డెవలప్మెంట్ కౌన్సిల్ (AHDC) ఉన్నప్పటికీ, ఒక అధ్యయనంలో నిర్ణయాధికారం శ్రీనగర్ మరియు ఢిల్లీ వంటి సుదూర కేంద్రాలచే ఆధిపత్యం చేయబడుతుందని తేలింది. పరిపాలన తరచుగా లడఖ్ వెలుపల ఉన్న కన్సల్టెన్సీ ఏజెన్సీలకు ప్రణాళికను అప్పగిస్తుంది, స్థానిక నైపుణ్యాన్ని మరియు ఆకాంక్షలను విస్మరిస్తుంది. అదేవిధంగా, భారతదేశంలో పట్టణ ప్రణాళిక, సామాజిక గృహాల వంటి స్థానిక అవసరాలను పరిష్కరించకుండా, మూలధన-అధిక పరిష్కారాలను ఇష్టపడే పెద్ద కన్సల్టెంట్లచే నిర్దేశించబడిన పురాతన "మాస్టర్ ప్లాన్ల"పై ఆధారపడటం కోసం విమర్శించబడుతుంది.
ఈ టాప్-డౌన్ నమూనా ఒక "సాంకేతిక అంతరాన్ని" సృష్టిస్తుంది, ఇక్కడ ఉన్నత విధానకర్తలు, నిర్దిష్ట నైపుణ్యాలు లేకపోవడంతో, కీలక పనులను బయటి వారికి అప్పగిస్తారు, స్థానిక జ్ఞానాన్ని దాటవేస్తారు. అమలుకు సంబంధించిన సమస్యలపై నిర్ణయం తీసుకోవడానికి క్షేత్రస్థాయి సిబ్బందిపై పరిమితులు అపనమ్మకం మరియు జవాబుదారీతనం లేకపోవడాన్ని ప్రోత్సహిస్తాయి.
ఈ వైరుధ్యం యొక్క పరిణామాలు: అధికారాన్ని క్షేత్రస్థాయి వాస్తవికత నుండి వేరు చేయడం అభివృద్ధి లక్ష్యాలను నేరుగా విఫలం చేస్తుంది. జోషిమఠ్ మునిగిపోవడం ఒక స్పష్టమైన ఉదాహరణ, ఇక్కడ 1976 నాటి నివేదిక (సమాచార మూలం) ఆ ప్రాంతం యొక్క బలహీనతను ఎత్తిచూపినప్పటికీ, నిర్ణయాధికారులు పెద్ద ఎత్తున నిర్మాణాన్ని ఆమోదించారు, ఇది ఊహించిన విపత్తుకు దారితీసింది. బ్రహ్మపురం వంటి కేంద్రీకృత వ్యర్థాల నిర్వహణ పరిష్కారాల వైఫల్యం, వికేంద్రీకృత, స్థానిక-నేతృత్వంలోని కార్యక్రమాల విజయానికి విరుద్ధంగా ఉంది.
ముందుకు సాగే మార్గం: వికేంద్రీకరణ మరియు సాధికారత: గ్రామసభలు మరియు క్షేత్రస్థాయి కార్యకర్తల నుండి "సందర్భోచిత జ్ఞానాన్ని" గౌరవించే వికేంద్రీకృత, బాటమ్-అప్ నమూనా వైపు మారడంలో పరిష్కారం ఉంది. దీనికి పంచాయతీల వంటి స్థానిక సంస్థలకు విధులు, నిధులు మరియు కార్యకర్తలతో సాధికారత కల్పించడం అవసరం, ఇది రాష్ట్రాల అధికారాన్ని బదిలీ చేయడానికి ఇష్టపడకపోవడం వల్ల అసంపూర్ణంగా ఉంది.
అయితే, వికేంద్రీకరణ మాత్రమే సర్వరోగనివారిణి కాదు; స్థానిక ప్రభుత్వాలకు నిధులు మరియు ప్రాజెక్టులను సమర్థవంతంగా నిర్వహించడానికి వృత్తిపరమైన నైపుణ్యం లేకపోవచ్చు కాబట్టి, దానిని సామర్థ్య నిర్మాణంతో జతచేయాలి. నిజమైన అభివృద్ధి క్షేత్రస్థాయి కార్యకర్తలకు ఆర్థిక మరియు పరిపాలనా అధికారాలను అప్పగించడం మరియు స్థానిక పాలనను వృత్తిపరం చేయడంపై ఆధారపడి ఉంటుంది, ఇది సమస్యలు మరియు పరిష్కారాలు ఎక్కడ ఉద్భవిస్తాయో అక్కడే సమస్య-పరిష్కారం జరిగేలా చేస్తుంది.
18. The National Commission for Protection of Child Rights has to address the challenges faced by children in the digital era. Examine the existing policies and suggest measures the Commission can initiate to tackle the issue. (Answer in 250 words) – 15
పరిచయం: డిజిటల్ యుగం పిల్లల భద్రతకు సైబర్బుల్లీయింగ్, ఆన్లైన్ దుర్వినియోగం, డిజిటల్ వ్యసనం మరియు బాలల లైంగిక దోపిడీ మెటీరియల్ (CSAM) వంటి బహుముఖ సవాళ్లను విసురుతోంది. జాతీయ బాలల హక్కుల పరిరక్షణ కమిషన్ (NCPCR), అత్యున్నత బాలల హక్కుల సంస్థగా, ఈ సమస్యలను పరిష్కరించడంలో కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది.
ప్రస్తుత విధానాలు మరియు లోపాలు: భారతదేశంలో లైంగిక నేరాల నుండి పిల్లల రక్షణ (పోక్సో) చట్టం, 2012 మరియు సమాచార సాంకేతిక (ఐటి) చట్టం, 2000 వంటి అనేక చట్టపరమైన ఫ్రేమ్వర్క్లు ఉన్నాయి. కొత్త డిజిటల్ పర్సనల్ డేటా ప్రొటెక్షన్ (DPDP) చట్టం, 2023 ప్రకారం, 18 సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయస్సు ఉన్న పిల్లల డేటాను ప్రాసెస్ చేయడానికి ధృవీకరించదగిన తల్లిదండ్రుల సమ్మతి అవసరం.
అయితే, ఈ విధానాలలో లోపాలు ఉన్నాయి. తక్కువ డిజిటల్ అక్షరాస్యత ఉన్న దేశంలో తల్లిదండ్రుల సమ్మతిపై DPDP చట్టం ఆధారపడటం ఒక సవాలుగా ఉంది, ఇది ప్లాట్ఫారమ్ల నుండి బాధ్యతను తల్లిదండ్రులపైకి మళ్లిస్తుంది. ప్రస్తుత చట్టాలు తరచుగా AI- రూపొందించిన డీప్ఫేక్లు మరియు పెరుగుతున్న ఆన్లైన్ బాలల దుర్వినియోగ కంటెంట్ వంటి కొత్త ముప్పులతో పోరాడటానికి సరిపోవు. అంతేకాకుండా, "పిల్లల ఉత్తమ ప్రయోజనాలు" అనే సూత్రం, ఇతర చట్టాలలో భారతదేశం సమర్థించినప్పటికీ, డేటా రక్షణకు తగినంతగా వర్తింపజేయబడలేదు.
NCPCR చేపట్టగల చర్యలు: కమిషన్ ఈ క్రింది చర్యలను ప్రారంభించవచ్చు:
విధానపరమైన సిఫార్సులు: AI- రూపొందించిన CSAM వంటి కొత్త తరం ముప్పులను పరిష్కరించడానికి ఐటి చట్టం మరియు పోక్సో చట్టాన్ని సవరించాలని NCPCR సిఫార్సు చేయాలి. తల్లిదండ్రుల సమ్మతి నమూనా నుండి ప్రమాద-ఆధారిత విధానానికి మారాలని, UK యొక్క 'వయస్సుకు తగిన డిజైన్ కోడ్' వంటి అంతర్జాతీయ నమూనాలను అనుసరించి, మైనర్ల కోసం ప్రమాద అంచనాలను చేపట్టడానికి మరియు 'సేఫ్టీ-బై-డిజైన్' లక్షణాలను పొందుపరచడానికి ప్లాట్ఫారమ్లను తప్పనిసరి చేయాలి.
నియంత్రణ మార్గదర్శకాలు: ఆన్లైన్ ప్లాట్ఫారమ్లు, విద్యా సంస్థలు మరియు తల్లిదండ్రుల కోసం డిజిటల్ భద్రత, కంటెంట్ మోడరేషన్ మరియు నైతిక ఆన్లైన్ ప్రవర్తనపై కమిషన్ కఠినమైన మార్గదర్శకాలను జారీ చేయవచ్చు.
ఫిర్యాదుల పరిష్కార యంత్రాంగాలను బలోపేతం చేయడం: ఆన్లైన్ దుర్వినియోగం మరియు దోపిడీ కేసులను సమర్థవంతంగా నిర్వహించడానికి దాని 'ఇ-బాల నిదాన్' ఆన్లైన్ ఫిర్యాదుల పోర్టల్ మరియు పోక్సో ఇ-బాక్స్ను మెరుగుపరచాలి.
అవగాహన మరియు పర్యవేక్షణ: పిల్లలు మరియు తల్లిదండ్రుల కోసం దేశవ్యాప్త సైబర్ సెక్యూరిటీ అవగాహన కార్యక్రమాలను ప్రారంభించడం మరియు నిబంధనల పాటింపు కోసం ప్లాట్ఫారమ్లను పర్యవేక్షించడానికి దాని చట్టబద్ధమైన అధికారాలను ఉపయోగించడం.
ముగింపు: NCPCR నేతృత్వంలోని, ప్లాట్ఫారమ్ జవాబుదారీతనం, పటిష్టమైన చట్టపరమైన ఫ్రేమ్వర్క్లు మరియు డిజిటల్ అక్షరాస్యతపై దృష్టి సారించే ఒక క్రియాశీల, బహుళ-వాటాదారుల విధానం భారతీయ పిల్లలకు డిజిటల్ ప్రపంచాన్ని సురక్షితంగా మార్చడానికి కీలకం.
19. “Energy security constitutes the dominant kingpin of India’s foreign policy, and is linked with India’s overarching influence in Middle Eastern countries.” How would you integrate energy security with India’s foreign policy trajectories in the coming years? (Answer in 250 words) – 15
అధిక దిగుమతులపై ఆధారపడటం వల్ల, ఇంధన భద్రత భారతదేశ విదేశాంగ విధానానికి మూలస్తంభంగా ఉంది. పశ్చిమాసియా ప్రధాన హైడ్రోకార్బన్ సరఫరాదారుగా ఉన్నప్పటికీ, దాని భౌగోళిక-రాజకీయ అస్థిరత కారణంగా ఒక దూరదృష్టితో కూడిన, సమీకృత ఇంధన వ్యూహం అవసరం. రాబోయే సంవత్సరాల్లో, భారతదేశ విదేశాంగ విధానం ఇంధన భద్రతను బహుముఖ విధానం ద్వారా ఏకీకృతం చేస్తుంది.
మొదటిది, ఇంధన వనరులు మరియు రకాల వైవిధ్యం. గల్ఫ్ దేశాలపై అధిక ఆధారపడటాన్ని తగ్గించడానికి, ఉక్రెయిన్ సంక్షోభం తర్వాత అగ్రశ్రేణి చమురు సరఫరాదారుగా మారిన రష్యా మరియు అమెరికా (చమురు, LNG, మరియు పౌర అణు సాంకేతికత కోసం) లతో ఇంధన సంబంధాలను బలోపేతం చేయడం జరుగుతుంది. హైడ్రోకార్బన్ వనరుల కోసం భారత్ లాటిన్ అమెరికా మరియు ఆఫ్రికాతో కూడా సంబంధాలను పెంచుకుంటుంది. బహుధ్రువ ప్రపంచంలో వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తిని కాపాడుకోవడానికి ఈ వైవిధ్యభరితమైన భాగస్వామ్యాలు కీలకం.
రెండవది, ప్రపంచ హరిత ఇంధన పరివర్తనకు నాయకత్వం వహించడం. భారతదేశ విదేశాంగ విధానం సాఫ్ట్ పవర్ను ప్రదర్శించడానికి మరియు స్థిరమైన భాగస్వామ్యాలను నిర్మించడానికి అంతర్జాతీయ సౌర కూటమి (ISA) వంటి వేదికల ద్వారా మార్గనిర్దేశం చేయబడుతుంది. జర్మనీ, ఫ్రాన్స్ వంటి దేశాలతో కలిసి గ్రీన్ హైడ్రోజన్కు ప్రపంచ కేంద్రంగా భారత్ను తీర్చిదిద్దడానికి దౌత్యం ఉపయోగపడుతుంది. ఎలక్ట్రిక్ వాహనాలు మరియు బ్యాటరీలకు అవసరమైన లిథియం మరియు కోబాల్ట్ వంటి కీలక ఖనిజాల సరఫరా గొలుసులను సురక్షితం చేయడం క్వాడ్ వంటి ఫ్రేమ్వర్క్ల ద్వారా ప్రధాన లక్ష్యంగా ఉంటుంది, తద్వారా చైనాపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గిస్తుంది.
మూడవది, ఇంధన-కేంద్రీకృత కనెక్టివిటీని నిర్మించడం. ఇంధన పైప్లైన్ల నిబంధనలను కలిగి ఉన్న భారత-మధ్యప్రాచ్య-యూరప్ ఆర్థిక కారిడార్ (IMEC) మరియు దక్షిణాసియాలో ప్రాంతీయ ఇంధన గ్రిడ్ల వంటి ప్రాజెక్టులను విదేశాంగ విధానం చురుకుగా ప్రోత్సహిస్తుంది.
ఈ సమీకృత వ్యూహం, భారతదేశాన్ని నిష్క్రియాత్మక ఇంధన కొనుగోలుదారు నుండి చురుకైన నాయకుడిగా మారుస్తుంది. ఇది వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యాలను నిర్మించడానికి, గ్లోబల్ సౌత్ కోసం సుస్థిర అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించడానికి మరియు అభివృద్ధి చెందుతున్న ప్రపంచ క్రమంలో కీలక పాత్రధారిగా తన స్థానాన్ని సుస్థిరం చేసుకోవడానికి తన ఇంధన అవసరాలను ఉపయోగిస్తుంది.
20. “The reform process in the United Nations remains unresolved, because of the delicate imbalance of East and West and entanglement of the USA vs. Russo-Chinese alliance.” Examine and critically evaluate the East-West policy confrontations in this regard. (Answer in 250 words) – 15
ఐక్యరాజ్యసమితి (UN) సంస్కరణల ప్రక్రియ, ముఖ్యంగా భద్రతా మండలి (UNSC)కి సంబంధించి, తూర్పు (రష్యా-చైనా కూటమి) మరియు పశ్చిమ (అమెరికా మరియు దాని మిత్రదేశాలు) దేశాల మధ్య లోతైన విధానపరమైన ఘర్షణల కారణంగా అపరిష్కృతంగా మిగిలిపోయింది. ఈ భౌగోళిక-రాజకీయ ధ్రువీకరణ UN యొక్క కీలక అంగాలను చాలా వరకు పనిచేయకుండా చేసింది.
భద్రతా మండలి స్తంభన: ఈ ఘర్షణకు భద్రతా మండలి ప్రధాన వేదికగా మారింది, దానిని "పక్షవాతానికి" గురిచేసింది. శాశ్వత ఐదు (P-5) సభ్య దేశాలు తమ వ్యూహాత్మక ప్రయోజనాలకు లేదా వారి మిత్రదేశాల ప్రయోజనాలకు వ్యతిరేకంగా ఉన్న తీర్మానాలను నిరోధించడానికి వీటో అధికారాన్ని నిరంతరం ఉపయోగిస్తున్నాయి. ఉక్రెయిన్ సంక్షోభం దీనికి ప్రధాన ఉదాహరణ, ఇక్కడ రష్యా కీలక తీర్మానాలను వీటో చేయగా, పశ్చిమ దేశాలు ప్రతి-ప్రయత్నాలకు నాయకత్వం వహించాయి, ఫలితంగా ప్రతిష్టంభన ఏర్పడింది. అదేవిధంగా, ఉగ్రవాద వ్యతిరేక యంత్రాంగాల రాజకీయీకరణను ప్రదర్శిస్తూ, భారత్ మరియు అమెరికా ప్రతిపాదించిన ఉగ్రవాద నిర్ధారణలను చైనా పదేపదే అడ్డుకుంటోంది.
విస్తృత భౌగోళిక-రాజకీయ ప్రతిష్టంభన: ఈ ఘర్షణ UN పరిధిని దాటి, G-20 వంటి ఇతర బహుపాక్షిక వేదికలను కూడా స్తంభింపజేస్తోంది. ఉక్రెయిన్ యుద్ధానికి సంబంధించిన భాషపై రష్యా-చైనా కూటమి అభ్యంతరాల కారణంగా భారతదేశ అధ్యక్షతన G-20 సమావేశాలు పదేపదే ఉమ్మడి ప్రకటనలను జారీ చేయడంలో విఫలమయ్యాయి. ఇది కీలక ఆర్థిక మరియు భద్రతా సమస్యలపై ప్రపంచ ఏకాభిప్రాయాన్ని అడ్డుకునే "ప్రచ్ఛన్న యుద్ధ మనస్తత్వాన్ని" ప్రతిబింబిస్తుంది.
సంస్కరణలకు నిర్మాణాత్మక అడ్డంకులు: సంస్కరణల ప్రక్రియ సహజంగానే నిలిచిపోయింది, ఎందుకంటే ఏదైనా మార్పుకు P-5 సభ్యుల మధ్య ఏకాభిప్రాయం అవసరం, కానీ వారు తమ 1945-అనంతర అధికారాలను తగ్గించుకోవడానికి "చారిత్రాత్మకంగా ఉత్సాహంగా లేరు". ఐదు పోటీ చర్చల సమూహాలు ఒకదానికొకటి తటస్థీకరించుకోవడం వల్ల, UN సాధారణ సభ కూడా విభజించబడింది, ఇది సంస్కరణల ప్రతిపాదనకు అవసరమైన మూడింట రెండొంతుల మెజారిటీని నిరోధిస్తుంది.
ముగింపు: తూర్పు-పశ్చిమ దేశాల ఘర్షణ UN విశ్వసనీయతకు సంక్షోభాన్ని సృష్టించింది. ఈ ప్రతిష్టంభన కేవలం విధానపరమైన భేదాలకు సంబంధించినది కాదు, ఇది రెండవ ప్రపంచ యుద్ధానంతర ప్రపంచ క్రమానికి ఒక నిర్మాణాత్మక సవాలు. ఈ అపరిష్కృత ప్రతిష్టంభన UNను అప్రస్తుతం చేసే ప్రమాదాన్ని కలిగి ఉంది, G-20 వంటి మరింత ప్రాతినిధ్య వేదికలకు దారి తీయవచ్చు.